Lawsuits:

16 December 2020: Judgement of the Amsterdam Court in the claim of the Lewenstein heirs for the Kandinsky painting 'Bild mit Hausern' in the Stedelijk Museum

Events and Conferences

Guide English translation (original Dutch text below):

 

ECLI: NL: RBAMS: 2020: 6277

Authority
Court of Amsterdam
Date of judgment
16-12-2020
Date of publication
16-12-2020
Case number
C / 13/660194 / HA ZA 19-60
Jurisdictions
Civil rights
Special characteristics
First instance - multiple
Content indication

The conclusions of the restitution committee regarding the possible restitution of Wassily Kandinsky's painting Bild mit Häusern remain valid.

Locations
Rechtspraak.nl

Enriched pronunciation

Statement

verdict

COURT OF AMSTERDAM

Private Law Department

case number / cause list number: C / 13/660194 / HA ZA 19-60

Judgment of December 16, 2020

in the case of

1[claimant 1],

residing in [residence],

2. [claimant 2] ,

residing in [residence],

3. [claimant 3] ,

residing in [residence],

plaintiffs,

lawyer mr. A. Hagedorn in Amsterdam,

against

1. the legal person governed by public law

MUNICIPALITY OF AMSTERDAM ,

based in Amsterdam,

2. the foundation

STEDELIJK MUSEUM AMSTERDAM ,

based in Amsterdam,

3. the foundation

STEDELIJK MUSEUM FONDS ,

based in Amsterdam,

defendants,

lawyer mr. PL Loeb in Amsterdam.

The parties will hereinafter be referred to as [claimant 1] et al. (Separately also referred to as [claimant 1], [claimant 2] and [claimant 3]) and the Municipality of Amsterdam et al. (Separately also referred to as the Municipality, the Museum, the Stedelijk Museum Fund).

1The procedure

1.1.

The course of the procedure is evidenced by:

  • -

    the subpoenas of December 21, 2018 with productions,

  • -

    the conclusion of reply with exhibits,

  • -

    the interim judgment of 12 June 2019, in which an oral hearing was determined,

  • -

    the official report of the oral hearing of 29 October 2020 and the documents referred to therein;

  • -

    the letter from mr. Loeb dated 12 November 2020 with remarks in response to the official report;

  • -

    the letter from SA van der Sluijs, attorney at law of the Municipality of Amsterdam et al, with a comment in response to the official report.

1.2.

Finally, judgment has been given.

2The facts

2.1.

The Municipality owns the 1909 painting “Bild mit Häusern” by the artist Wassily Kandinsky (hereinafter: the painting). The Museum manages the municipal art collection, including the painting. The painting has been in the Museum's collection since October 1940. The Stedelijk Museum Fund provides support to the Museum for the purpose of organizing exhibitions and educational activities and for carrying out collection management by raising and managing monies obtained by the Stedelijk Museum Fund for the benefit of the Museum.

2.2.

Before the Second World War, the painting was part of the art collection of [name 1] and his wife [name of wife]. They had two children, [name of child 1] and [name of child 2] (hereinafter: [name of child 1] and [name of child 2]), who inherited the painting in 1937 after the death of [name of wife]. The painting was auctioned on October 9, 1940 at the auction house [name of auction house] and purchased there by the Municipality.

2.3.

[claimant 1] and [claimant 2] are the children and heirs of [name of child 1] and are also heirs of [name of child 2]. [claimant 3] is the heir of the foster son of [name of ex-wife] (hereinafter: [name of ex-wife]), the ex-wife of [name of child 1].

2.4.

In September 2012, [Claimant 1] and [Claimant 2] were informed, through Mondex Corporation (hereinafter: Mondex), a Canadian organization specializing in art restitution, about the location of the painting and, through Mondex, they were informed by letter dated 23 November 2012 made a request for restitution to the Museum.

2.5.

To implement the decision of the Ministry of Education, Culture and Science of 16 November 2001 (hereinafter: the institutional decision), the Advisory Committee on the Requests for Restitution of Items of Cultural Value and the Second World War (hereinafter: the Restitutions Committee) has been established. Since 2002, the Restitutions Committee has been investigating and assessing claims for the restitution of cultural objects that the original owner lost possession of in World War II. It consists of seven members, all appointed by ministerial decree. The restitution committee has its own office with researchers.

2.6.

Article 2 of the Decree establishes the following:

 1. There is a committee whose task is to advise the minister on his request

the decisions to be taken on applications for the return of cultural objects about which the

original owner due to circumstances directly related to the Nazi regime

involuntarily lost possession and which is now in the possession of the State of the Netherlands

located.

2. The committee is also responsible for advising on the matter at the request of the minister

disputes about the return of cultural objects between the original owner

circumstances directly related to the Nazi regime or lost possession involuntarily

his heirs and the current owner, not being the State of the Netherlands.

3. The Minister shall only submit a request for advice as referred to in the second paragraph to the

commission, if the original owner or his heirs and the current possessor

jointly asked the minister to do so.

4. The committee performs the advisory task referred to in the first paragraph, with due observance of the

government policy in this area.

5. The committee performs the advisory task referred to in the second paragraph according to reasonable standards

and fairness. ”

and Article 4, paragraph 2 of the Decree establishes:


The committee can adopt regulations regarding the further procedure.

2.7.

In a letter dated 2 December 2013, [Claimant 1], [Claimant 2] and the Municipality jointly asked the State Secretary for Education, Culture and Science to have the Restitutions Committee issue a binding recommendation, as referred to in Article 2 under 2 of the institutional decision. , about the restitution of the painting.

2.8.

The case was subsequently taken up by the restitution committee (under number RC 3.141). Mr. [name of founder] (hereinafter: [name of founder]), founder of Mondex, acted as agent for [claimant 1] and [claimant 2] in the case before the restitution committee. In 2015, [name of founder] informed the restitution committee that he also represented [claimant 3]. When asked, the Municipality has stated that it has no objection to this.

2.9.

[Claimant 1] et al. and the Municipality have stated in writing in the context of the procedure before the Restitutions Committee that they submit to the 'Regulations regarding the advisory procedure in the context of Article 2, second paragraph, and Article 4, second paragraph, adopted by the committee. Decision on the Advisory Committee on the Applications for Restitution of Items of Cultural Value and the Second World War '(hereinafter: the regulations), and to accept the committee's recommendation as binding.

2.10.

In the regulations (re-adopted on January 27, 2014), the following is stated - insofar as relevant to this case:

 Article 3

The committee advises in accordance with reasonableness and fairness, whereby the committee may at least include in the considerations:

internationally and nationally accepted principles such as the Washington Principles and

the government's policies on the restitution of looted art to the extent of

apply mutatis mutandis;

b. the circumstances under which possession of the work was lost;

c. the extent to which the applicant has made efforts to find out the work;

d. the circumstances of the acquisition by the owner and the research carried out by him before

the acquisition of the work;

e. the importance of the work for the applicant;

f. the importance of the work for the owner;

g. the importance of the public art collection. ”.

(…)

Article 6

(…)

4. The committee can, in any position of the

determine treatment:

a. that an oral hearing will take place;

(…)

Article 7

1. If the committee determines that it will independently conduct further investigations, it will record its findings in an overview of the facts.

2. The committee sends the overview of the facts to the parties. They can respond to this in writing within a period of six weeks.

(…)

Article 15

1 A member of the committee may be objected to by one or both parties on the basis of facts or circumstances that could make it difficult to form an impartial judgment on the dispute.

(….)

3. On the basis of facts or circumstances as referred to in the first paragraph, a member of the committee may excuse himself from the handling of a dispute. He is obliged to do this if the chairman of the committee is of the opinion that the facts or circumstances referred to exist in his regard.

(…) ”.

2.11.

The Restitutions Committee conducted an independent investigation and drew up a first draft investigation report dated 19 December 2014. To this [claimant 1] et al. And the Municipality responded. On April 24, 2017, the Restitutions Committee prepared a second draft investigation report. This report has 88 pages and 14 appendices, including correspondence and documents from the parties involved. In a letter dated
1 December 2017, [name of founder] on behalf of [plaintiff 1] et al. Submitted a response to the second draft investigation report to the restitution committee and noted that [plaintiff 1] et al. Wish an oral hearing. Counsel for the Municipality responded to the second draft investigation report in a letter dated 28 December 2017.

2.12.

In a letter dated 8 January 2018, the Restitutions Committee informed [Claimant 1] et al. And the Municipality that it has decided to hold an oral hearing as a result of the responses received. In a letter dated 16 January 2018, counsel for [claimant 1] et al. Notified the restitution committee as follows:

 The DRC, given the new admission by the Stedelijk, should and can make a decision to restitute the painting within the very near future based on the evidence already submitted which evidence is strengthened by enclosed admission of the Museum. The [claimant 1] family would appreciate being able to save the significant costs of having their lawyers prepare for a hearing that - in their view- is no longer necessary, in addition to the travel cost and hotel costs . ”
In a letter dated 16 February 2018, the Restitutions Committee informed [Claimant 1] et al. And the Municipality that it has further examined whether it is necessary to hold an oral hearing. Given the nature of the questions the committee intends to ask, it has decided that a written procedure is sufficient and that an oral procedure is not necessary.

2.13.

In letters dated 14 March 2018, the Restitutions Committee put further questions to [Claimant 1] et al. And the Municipality. The Municipality replied to this in a letter of 27 March 2018 and [plaintiff 1] et al. Responded in a letter dated 28 March 2018 and responded to the answers from the Municipality in a letter dated 6 April 2018.

2.14.

On 22 October 2018, the restitutions committee issued its binding advice (hereinafter: the binding advice), the committee being composed as follows:

[chairman] (chairman), [name 2] (hereinafter: [name 2]), [name 3], [name 4] (hereinafter: [name 4]), [name 5] (deputy chairman), [name 6 ] (hereinafter: [name 6]) and [name 7] (hereinafter: [name 7]). The advice implies that the Municipality is not obliged to return the painting. The binding advice will be attached to this judgment as an annex.

3The dispute

3.1.

In summary, [claimant 1] et al. claim that the court:

primary:

  1. completely or partially destroy the binding advice;

  2. declares that the Municipality of Amsterdam et al, or at least the Municipality, have acted unlawfully and condemns the Municipality of Amsterdam et al to lift or end this unlawful situation;

  3. orders the Municipality to return the painting, subject to forfeiture of a penalty;

  4. orders the Museum and the Stedelijk Museum Fonds to cooperate in the return, subject to forfeiture of a penalty;

alternatively

5. in the event that the binding advice will not be quashed, declares that the binding advice against [claimant 3] has no legal force and it is not bound by the outcome thereof and voids the binding advice agreement concluded between all parties involved for error ;

more in the alternative:

6. in the event that the court is unable to grant the request for restitution of the painting itself, it will refer further processing of the request back to the restitution committee;

everything with an order of the Municipality of Amsterdam et al. to pay the costs.

3.2.

The Municipality of Amsterdam et al. Put forward a defense.

3.3.

The arguments of the parties are discussed below, insofar as they are relevant.

4The assessment

4.1.

The Municipality of Amsterdam et al. Have argued that the claims against the Museum and against the Stedelijk Museum Fund should be rejected in any case. They were not a party to the proceedings before the restitution committee and, in view of the task assigned to them, have no control over the painting. Should it be held that the Municipality is obliged to hand over the painting, the Museum will not stand in the way of this, according to the Municipality of Amsterdam et al.

4.2.

[Plaintiff 1] et al. have insufficiently substantiated this defense that they have any interest in their claims insofar as they are directed against the Museum and the Stedelijk Museum Fund, so that the claims against them will be rejected for this reason.

4.3.

In view of the foregoing, in the discussion of the other defenses of the Municipality of Amsterdam et al, the District Court will only refer to the Municipality as the defendant.

Claim for annulment of the binding advice

4.4.

It is assumed that a binding advice according to the provisions of Article 7: 904 paragraph 1 of the Dutch Civil Code can be annulled if it is unacceptable in the given circumstances in connection with the content or manner of formation in the given circumstances. This criterion demands restraint on the part of the judge to whom a binding advice for annulment is submitted. After all, the point is not for the judge to substitute his judgment of the case for that of the binding advisor; the point is whether being bound by the binding advisor's judgment is unacceptable according to standards of reasonableness and fairness. This means that there is only room for annulment of a binding advice if the content or the manner in which the binding advice is drawn up shows serious defects.

4.5.

[Claimant 1] et al. have argued, among other things, that the binding advice is unacceptable according to standards of reasonableness and fairness, both because of the content - given the many assumptions of the restitution committee and the way in which the restitution committee has divided the burden of proof - and in the light of the appearance of partiality and conflict of interest of a number of members of the restitution committee. Now that [plaintiff 1] et al. Have explained during the oral hearing that this concerns the core of their objections, the court will therefore first address this.

Appearance of bias and conflict of interest

4.6.

[Claimant 1] et al. take the position that with regard to three or four members of the Restitutions Committee the appearance of partiality and a conflict of interest was created, because they had a more than private relationship and therefore a special relationship with the Museum. They should therefore have changed themselves or at the instigation of the (acting) chairman. In substantiation, [claimant 1] et al refer to a report by Professor Dr. GH Addink (hereinafter: Addink) of 9 January 2020. In it, Addink provides an overview of the involvement in the Museum of [name 7], based on their additional positions. [name 4], [name 2] and [name 6].

4.7.

The Municipality has argued the following against this. The statements made by Addink in his report are partly factually incorrect and have not been explained with any evidence of facts and circumstances. Insofar as there has been any professional or social interaction with the Museum in an individual case, this does not constitute grounds for the judgment that (members of) the Restitutions Committee was (have) not been impartial or independent. Moreover, Addink ignores the passage of time between the relations he has made and the binding advice. According to the Municipality, none of the members mentioned has an interest in the Museum or in the outcome of the proceedings. From the past, the Museum is only known with [name 4] and [name 7]. The Municipality also argues that all the stated facts and circumstances regarding the members of the restitution committee are public and accessible and easy to find on the internet. [Plaintiff 1] et al., assisted by their lawyers, had sufficient time to investigate and, if desired, submit a request for challenge in a timely manner. The fact that they failed to do so is their responsibility. A challenge cannot be made retrospectively by means of a cancellation of the binding advice.

4.8.

The court considers as follows. It has remained undisputed that the facts and circumstances stated by [claimant 1] et al with regard to the four members of the restitution committees already occurred at the time of the procedure before the restitution committee and that the information about this was public and freely accessible. It would have been up to [plaintiff 1] et al. To investigate the relationship between the members of the restitution committee and the Museum, prior to or during the proceedings, if they were of the opinion that this was not without question of their independence and impartiality. could be assumed. This is all the more urgent now that Article 15 of the regulations includes a provision on challenge and exemption. Now [plaintiff 1] et al

4.9.

Contrary to what [Claimant 1] et al. Argue, the facts and circumstances put forward by them are also not such that one or more members should have cleared themselves, or that they should have reported these facts and circumstances themselves. In this context it is important that, as the Municipality has rightly argued, in view of the task and the nature of the activities of the Restitutions Committee, its members must be knowledgeable and have the necessary experience. The mere fact that a member has come into direct or indirect contact with the Museum in his or her career does not lead to the conclusion that he or she should have been excused or should have reported this. The same applies to the circumstance that a company or committee to which a member is or has been affiliated has awarded a subsidy or donation to the Museum in the period before the member joined the restitution committee. [Claimant 1] et al. further argue that [name 7], who works as a scientist and teacher at the University of Amsterdam, has never ruled in her publications that the Museum was involved in looted art or looted art and that it therefore held its own judgment should have remembered because doing so might have to contradict her own findings. That argument is rejected. Neither from the publications of [name 7] cited by Addink, nor from other facts and circumstances cited by him,

4.10.

The foregoing means that the assertion of [Claimant 1] et al. That the binding advice should be quashed due to the appearance of partiality and a conflict of interest fails.

Content binding advice


The assessment framework

4.11.

The parties have agreed to the applicability of the regulations. This stipulates that the Restitutions Committee advises in accordance with reasonableness and fairness, whereby it can take into account the points referred to in Article 3 of the regulations in its considerations.

4.12.

The restitutions committee considers (5.1 to 5.3 of the binding advice, under the heading 'The committee's task') that advising according to standards of reasonableness and fairness first of all means assessing whether the requirements are met to a high degree. it is plausible that the alleged original owner was indeed the owner and that it is sufficiently plausible that he or she lost possession of the artwork involuntarily as a result of circumstances directly related to the Nazi regime. In addition, according to the Restitutions Committee, advice offers room according to standards of reasonableness and fairness to take into account the method of acquisition by the current owner and other circumstances and to weigh up the various interests involved.a just and fair solution, recognizing this may vary according to the facts and circumstances surrounding a specific case ”.

4.13.

The assessment framework thus established by the restitution committee is in accordance with the provisions of Article 3 of the regulations and the establishing decision. [Claimant 1] et al. have argued that on the basis of the Washington Principles there is no room for a weighing of interests. Insofar as this is already correct, which the Municipality disputes with reasons, it does not mean that, as argued by [claimant 1] et al., The restitutions committee has used an incorrect assessment framework. After all, the regulations (drawn up on the basis of Article 4, paragraph 2 of the Institutional Decree), to which all parties involved have committed themselves, explicitly allow for a weighing of interests. It is important in this respect that according to the Institutions Decree, claims to works of art from provincial or municipal collections must be assessed on the basis of the standards of reasonableness and fairness (Article 2, paragraph 5, Institutions Decree) and that the restitutions committee has a discretionary discretion with regard to these claims. As laid down in the regulations, the restitution committee can weigh up the interests of the various parties in claims such as the present one. Insofar as [Claimant 1] et al. Believe that their restitution application should be assessed exclusively on the basis of the Washington Principles, this is ignored. After all, the parties have committed themselves to binding advice and the regulations adopted by the restitution committee. As laid down in the regulations, the restitution committee can weigh up the interests of the various parties in claims such as the present one. Insofar as [Claimant 1] et al. Believe that their restitution application should be assessed exclusively on the basis of the Washington Principles, this is ignored. After all, the parties have committed themselves to binding advice and the regulations adopted by the restitution committee. As laid down in the regulations, the restitution committee can weigh up the interests of the various parties in claims such as the present one. Insofar as [Claimant 1] et al. Believe that their restitution application should be assessed exclusively on the basis of the Washington Principles, this is ignored. After all, the parties have committed themselves to binding advice and the regulations adopted by the restitution committee.

The investigation carried out by the restitution committee

4.14.

For four years, the Restitutions Committee conducted an extensive investigation into the facts and circumstances that could be important for the assessment of the application in various archives, among other things. In addition to its own investigation of sources, the investigation of the Restitutions Committee also related to information and documents provided by [claimant 1] et al. And the Municipality. She presented the results of her investigation in a first draft investigation report on 19 December 2014. Both parties responded to this. The second draft investigation report is dated April 27, 2017, to which both parties have also responded. These extensive draft investigation reports form the basis of the binding advice and, as the Municipality rightly argues,

Considerations ('assumptions') of the restitution committee

4.15.

[Claimant 1] et al. take the position that the Restitutions Committee has used an objective reasoning in order to be able to reject the request, ignoring the starting point, as formulated in the third recommendation of the Ekkart Committee from 2001, namely that a sale of works of art by Jewish private individuals in the Netherlands from 10 May 1940 is presumed to have been involuntary, unless evidence to the contrary. In fact, the restitution committee reversed this starting point and placed the burden of proof and the risk of proof on the victims. On the basis of a number of incorrect and incomprehensible assumptions, the Restitutions Committee ruled that after the death of [name of wife] the painting was allocated to [name of child 1], and not to [name of child 2].

The Municipality disputes that there were incorrect assumptions and reasoning on purpose. The court considers as follows.

Assignment of the painting in 1937 (consideration 6.3.2 binding advice)

4.16.

The restitution committee has decided in 6.3.2. held that, in its opinion, it should be assumed that the painting was assigned to [name of child 1] after the death of [name of wife].

It based this opinion on the following considerations:

  • -

    It is unknown whether the arrangement in the will of [name of wife] of February 1, 1937 with regard to paintings and etchings has been implemented. It stated that the paintings and etchings had to be divided into two equal lots that had to be allocated by lot to both of her children.

  • -

    In the deed of separation from the estate of [name of wife] of January 24, 1938, no works of art are explicitly mentioned. The 'movable tangible property still present' has been allocated to [name of child 1] and there are no indications that the works of art, including the painting, are exempt from this allocation.

  • -

    Various court documents mention the valuable inventory, including works of art, which was still in the house at the [address] after the departure of [name of child 1] in August 1938 from Amsterdam.

  • -

    The fact that these goods have been allocated to [name of child 1] is well explained by the restitution committee because [name of child 2] still had a debt of NLG 16,250.00 to [name of wife] and [name of child 1] a debt of NLG 2,000.00. The value of the movable tangible property still present is set in the deed of January 24, 1938 at NLG 14,250.00.

  • -

    In a biography of [name of child 2] recorded by a family member from 2003 onwards, it is stated about the division of the inheritance that the household effects with her valuable inventory were set off against [name of child 2] 's debt to her mother.

  • -

    Also for another reason it can be explained that the goods were allocated to [name of child 1]: [name of child 2] was about to emigrate to Mozambique with her husband.

  • -

    Less easily explained is the letter from [name 8] of 31 May 1948 in which she writes that the painting Das bunte Leben (another work by Kandinsky, rb) belonged to [name of child 1] and [name of child 2]. This painting was on loan to the Museum before the war. The restitution committee finds that this indication is insufficient to set aside the stronger indications that the painting has been attributed to [name of child 1].

4.17.

[Claimant 1] et al. take the position that this opinion and the considerations on which it is based are illogical and inimitable. According to [plaintiff 1] et al. It cannot (any longer) be established to whom the painting has been allocated and the restitution committee should have ruled that it cannot be established with certainty to whom the painting was allocated after the death of [name of wife]. This is all the more so now that [claimant 1] et al. Mutually agreed at the end of 2017 that the three of them ([name of child 1] and [name of child 2] each own 37.5% and [claimant 3] 25%) of the painting. The restitution committee had therefore to keep the question whether the painting was allocated to [name of child 1] outside the assessment framework, according to [claimant 1] et al.

4.18.

The court ruled as follows. In its investigation, the Restitutions Committee found no direct evidence for the question to whom the painting was allocated after the death of [name of wife]. The Restitutions Committee has taken note of the agreement concluded between [Claimant 1] et al. Mutually, but considers that this agreement does not detract from its task, namely to answer the question to whom the painting belonged at the time of the loss of possession and, by extension, of this, the question of who can claim the painting in 2018. According to the Restitutions Committee, the answer to this question is not only necessary in order to be able to determine who the entitled party is, but also for the assessment of the loss of possession and ultimately the weighing up of the interests involved. The restitution committee has it, In view of the assessment framework outlined above, even in the situation where the three possible rightful claimants had agreed on a mutual division, it can rightly be counted as its duty to determine who (ultimately) should be regarded as the rightful claimant to the painting. Contrary to what [claimant 1] et al argue, the restitution committee did not step outside its mandate. Nor does this demonstrate that the Restitutions Committee was guilty of (the beginning of) an objective reasoning or wrongly placed the burden of proof on the applicants. On the basis of the results of its investigation, the restitutions committee could reasonably assume that the painting was attributed to [name of child 1]. It has extensively explained and motivated its assumption on the basis of the evidence that was available, and also discussed the arguments of [claimant 1] et al. Contrary to [claimant 1] et al. Argue, the considerations of the restitution committee are not illogical and inimitable. . The fact that the assessment of the restitutions committee's research findings could also be considered differently does not make this assessment inimitable. It has therefore not been established that the Restitutions Committee, with its considerations in 6.3.2. exceeded the boundaries within which reasonable people can disagree. The fact that the assessment of the restitutions committee's research findings could also be considered differently does not make this assessment inimitable. It has therefore not been established that the Restitutions Committee, with its considerations in 6.3.2. exceeded the boundaries within which reasonable people can disagree. The fact that the assessment of the restitutions committee's research findings could also be considered differently does not make this assessment inimitable. It has therefore not been established that the Restitutions Committee, with its considerations in 6.3.2. exceeded the boundaries within which reasonable people can disagree.

Loss of possession of the painting in 1940 (considerations 6.4 and 6.5)

4.19.

With regard to the loss of possession, the restitution committee first considered (in 6.4): “How exactly the work was put up for auction, on whose behalf and under what circumstances, despite extensive research, has remained unclear, as well as the answer to the question of what with the auction proceeds. ”

4.20.

The allegations of [claimant 1] et al essentially boil down to the fact that the restitution committee then wrongly ruled that the sale of the painting must have been partly caused by the deteriorated financial circumstances in which [name of child 1] and [name of ex-wife ] were already before the German invasion and that it therefore mainly comes down to a balancing of interests. According to them, this conclusion is contrary to the recommendation of the Ekkart Committee (cited above under 4.15), which should have led to the conclusion that there was a forced sale. According to [plaintiff 1] et al. Only if the financial situation of [name of child 1] and [name of ex-wife] had been precarious could it be plausible that the painting had been sold for that reason. In substantiation, [claimant 1] et al refer to a report by prof. Dr. Ir. P. van Veen-Dirks (hereinafter Van Veen) who concludes this. Since there was no question of a financially precarious situation, in view of the war situation in October 1940, it cannot be otherwise than that the possession of the painting was involuntarily lost, according to [claimant 1] et al.

4.21.

In the binding advice, the restitution committee ruled that given the circumstances in which [name of child 1] and [name of ex-wife] were, the motives for offering the painting and the rest of the art collection seem to be partly explained. which the Commission called Ekkart for Jewish owners to monetize their art holdings. The restitution committee considers in 6.5.2. furthermore, that no information was found in the investigation on the basis of which it can be concluded that those circumstances played a role for [name of ex-wife] or [name of child 1] in offering the work for auction. According to the Restitutions Committee, the investigation did show that the financial situation of [name of child 1] and [name of ex-wife] deteriorated in the years prior to the auction and that there are concrete indications that even before the German invasion the sale of the art collection. With regard to the deteriorated financial situation, the restitution committee points out:

  • -

    the fact that the assets and income of the parents of [name of child 1] had deteriorated before their death;

  • -

    [claimant 1] NV had suffered a loss of
    NLG 100,000 in the period from 1935-1938 ;

  • -

    [name of child 1] had been fired as director of [claimant 1] NV;

  • -

    the divorce between [name of child 1] and [name of ex-wife].

All this brings the restitution committee to 6.5.3. to the conclusion that the sale of the painting on the one hand cannot be seen in isolation from the Nazi regime, but on the other hand must have been partly caused by the deteriorated financial situation in which [name of child 1] and [name of ex-wife] were already living before the German invasion, also in view of statements made by those involved in the 1930s.

4.22.

As previously considered, the draft investigation reports should be included in the assessment of the binding advice. In those reports, the results of the investigation by the restitutions committee are extensively described, including the results of the investigation into putting the painting up for auction, but also the results of the investigation into the (financial) situation of the parents of [name of child 1] and [name of child 2], of the company [claimant 1] NV, and of [name of child 1] and [name of ex-wife]. After the parties had responded to these results, the restitution committee concluded that it remained unclear exactly how the work was put up for auction, on whose behalf and under what circumstances and what happened to the proceeds. The Restitutions Committee subsequently investigated whether it is sufficiently plausible that possession of the painting was involuntarily lost as a result of circumstances directly related to the Nazi regime and concluded that it is most likely that the painting was carried out with the cooperation of [name of child 1] and [name of ex-wife] has been auctioned. This conclusion has been sufficiently explained and motivated and is not inimitable on the basis of the results of the study. In that context it is important that the restitutions committee was free to weigh up the results of its investigation and give an interpretation to them. The circumstance that, based on the research results, other starting points such as those of Van Veen, or conclusions as drawn by [claimant 1] et al. Are possible,

4.23.

The binding advice also shows that the restitutions committee has also taken into account the third recommendation of the Ekkart Committee (although it points out that it is not directly applicable in binding advice cases). Contrary to what [claimant 1] et al seem to assume, the restitutions committee did not automatically rule that a voluntary sale took place and thus ignored this recommendation; after all, the restitution committee also considers, with reference to the aforementioned recommendation, that the sale cannot be viewed separately from the Nazi regime. Her judgment that with regard to the loss of possession in 1940, both aspects - the (according to her most likely) cooperation of [name of child 1] and [name of ex-wife] and the influence of the Nazi regime - played a role,

Allocation of the painting in 1947 (consideration of binding advice 6.6.)

4.24.

[Claimant 1] et al. argue that the Restitutions Committee in its binding advice in 6.6. wrongly concluded that the painting was attributed to [name of ex-wife] in 1947. To this end, they refer to a legal opinion of mr. MA Stammes, inheritance lawyer in Amsterdam, (hereinafter: Stammes).

4.25.

The Restitutions Committee based its judgment on a deed of separation and division between [name of child 1] and [name of ex-wife] dated June 10, 1947 and more particularly on the following passage contained therein: “ They declared in advance to that effect: (... ) that the movable tangible property belonging to the joint estate has already been divided by the parties, each having received what has been allocated to him or her, and that furthermore various assets and liabilities, of which the parties or one of them pretend to belong to the joint estate must be segregated and divided in such a way that each retains the assets in his or her possession and keeps for his or her account the liabilities paid by him or her, there being no need for any set-off in respect thereof. " According to the Restitutions Committee, it follows from this that [name of ex-wife], who was actually in possession of the painting at the time of the dissolution of the community, as a result of this retroactively in any case to 27 September 1940, the date on which it was legal separation judgment that has become final, has become the full owner of the painting.

4.26.

Two letters from Stammes have been entered in the present proceedings. One is dated November 22, 2017 and the other is dated December 14, 2018. In his letter of November 22, 2017, Stammes states that the result of the agreement in the deed of divorce and division would be that the paintings were allocated without settlement to those who had them in his or her possession at that time. In his letter of December 14, 2018, he states that the retroactive effect stated by the Restitutions Committee only applies to the goods that [name of child 1] and [name of ex-wife] had in their possession on 10 June 1947. Contrary to what [claimant 1] et al. Argue, it cannot be inferred from this that the opinion of the restitution committee is incorrect or inimitable. The essence of the restitution commission's reasoning is that [name of child 1] and [name of ex-wife] have retroactively become owners of all assets that they actually have (had) in their possession from 27 September 1940 and, such as the The Municipality has rightly argued, it does not follow from Stammes' letters that that judgment is incorrect. That Stammes (unlike the restitution committee) draws the conclusion from the facts that it cannot be concluded who owned the painting on 27 September 1940 and that there is a good chance that [name of child 1] and [name of ex-wife] will not agree about the allocation of the painting does not mean that the restitution committee could not reasonably come to other conclusions.

Good faith Museum (consideration of binding advice 6.7.)

4.27.

[plaintiff 1] et al. argue that the restitution committee wrongly ruled that [plaintiff 1] et al. failed to demonstrate with facts from which it could follow that the Municipality was acting in bad faith when acquiring the painting. Bad faith is evident according to [claimant 1] et al. From the price for which the painting was acquired and the evident war conditions, whereby a voluntary sale of about 100 art objects is not conceivable without the Nazis having played an important role in this. For the oral hearing [claimant 1] et al

4.28.

On the other hand, the Municipality has stated that it has bought the painting in a regular manner at a public auction. According to the Municipality, the price for which it purchased the painting was also not exceptionally low. To this end, she argues the following. The 2017 research report shows that in the period 1940-1945 at auction house [name of auction house] an average price of NLG 239 was used for works of art and that the curve of the sales price rose during that period. On this basis, a price of NLG 160 in 1940 can be considered relatively high. Three months earlier, the Municipality had bought a painting by Kandinsky at a public auction for NLG 66.

4.29.

The court ruled as follows. The arguments put forward by [plaintiff 1] et al. With regard to the alleged bad faith, with the exception of the arguments put forward during the oral proceedings regarding an agreement between [name of collector] and [name of director], have been put forward to the restitution committee. The Restitutions Committee then ruled that [plaintiff 1] et al. Did not demonstrate with facts that there was bad faith. The mere fact that the Municipality purchased a work from Jewish property at an auction in October 1940 does not mean that this purchase was not made in good faith, according to the restitution committee. In the opinion of the court, it has not been sufficiently stated or shown that this judgment is incorrect or inimitable and that there is a serious defect. In that context it is important that the restitution committee, unlike [claimant 1] et al., Assumed that the sale at the auction took place with the cooperation of at least [name of ex-wife]. Furthermore, [claimant 1] et al. Also pointed out to the restitution committee that the painting had been purchased in 1923 for NLG 500. In view of the municipality's defense that the price paid at the auction was not exceptionally low, the restitution committee could reasonably (apparently) come to the conclusion that this did not show bad faith on the part of the municipality. It has therefore not been established that with its judgment in 6.7. the boundaries within which reasonable people can disagree have been crossed.

4.30.

In line with this, [claimant 1] et al. Have argued that the restitution committee did not pay attention to the role played by the Museum in the post-war period in its weighing up of interests, while [claimant 1] et al. Did raise this in their response to the second draft research report. The court does not follow [claimant 1] et al. Their assertion that this constitutes a serious defect. The restitution committee apparently did not consider the circumstances put forward by [claimant 1] et al. To be grounds for its assessment. In view of the discretionary power vested in the restitution committee to include this aspect in its considerations, this opinion is not incomprehensible. This applies all the more in light of its opinion on the circumstances under which the painting was brought up for auction. After all, the arguments put forward by [claimant 1] et al with regard to the period after the war are based on the proposition that the loss of possession was purely involuntary and that the Museum knew or ought to have known this. The restitution committee has ruled otherwise.

4.31.

The conclusion of the foregoing is that the binding advice cannot be annulled due to serious defects in its content.

Hearing and rebuttal and motivation

4.32.

[Plaintiff 1] et al. further argued that the Restitutions Committee should have ordered an oral hearing, or should have given [Plaintiff 1] et al the opportunity to respond to certain points. In this way the accumulation of factual inaccuracies and inimitable assumptions could have been prevented. To this end, they argue that they should have been able to respond to the assumptions they believe the restitution committee wrongly made (see also 4.15 to 4.30 above) and should have been given the opportunity to explain or prove certain starting points. They should also have been able to investigate to what extent their comments on the second draft research report would be included in the final decision. In addition, before issuing the binding advice, the restitution committee had

4.33.

The Municipality disputes that the requirements of both sides of the argument have been violated by the Restitutions Committee and argue that if this were to be the case, it is unlikely that the binding advice would have turned out differently and disadvantageously for [plaintiff 1] et al.

4.34.

It is assumed that the starting point is that the fundamental principles of procedural law, such as the principle of adversarial process and the obligation to state reasons, must be observed in the development phase. According to settled case law, being bound by a decision with a serious flaw is in principle not unacceptable according to the standards of reasonableness and fairness if it appears that the flaw has had no relevant adverse effect on the content of the decision. The assertions of [plaintiff 1] et al. Boil down to the fact that if the restitution committee had ordered an oral hearing and / or the parties had submitted its (partial) decisions in advance, factual inaccuracies and inimitable assumptions could have been prevented. It is established that the Restitutions Committee, partly in response to the notice of [claimant 1] et al. of 16 January 2018, it has decided not to plan an oral hearing and has instead put further questions to the parties in writing. It has also remained undisputed that [plaintiff 1] et al. Have not objected to this or have still asked for an oral hearing. Furthermore, it has not been disputed that [plaintiff 1] et al were given the opportunity to put forward all their arguments and the documents they consider relevant. Contrary to the argument of [Claimant 1] et al., The principle of adversarial process does not imply that the restitution committee should first have submitted its (partial) decision (s) to the parties for review during an oral hearing or in a final investigation report or otherwise, before making a decision. Nor can such an obligation follow from the regulations. It has therefore not been established that there are serious defects with regard to the application of both sides of the argument. In addition, in view of what has been considered above (namely that the parties have had every opportunity to put forward their arguments and have done so), it is not plausible that if [plaintiff 1] et al would have been given the opportunity (again ) put forward their arguments, the decision of the restitution committee would have been different.

4.35.

[Claimant 1] et al. further argued that partly because of the formal shortcomings the motivation is substandard and in any case incomprehensible and irrational. According to [claimant 1] et al., The restitution committee reasoned back after it had first established - on the basis of unproven assumptions - that a non-blood relative ([claimant 3]) would be the ultimate recipient, with the result that a negative judgment was in advance. given. The court does not follow [plaintiff 1] et al. In this. From what has been considered above, it follows that in its binding advice, which is based on its draft investigation reports, the restitution committee has provided sufficient insight into the way in which it arrived at its (partial) decisions and it has not been found that those (partial) decisions are incorrect or inimitable.

Conclusion

4.36.

The foregoing leads to the claim for annulment, as stated under 3.1. primary under 1, will be rejected.

Other receivables

4.37.

In addition, [claimant 1] et al. demand that the painting be handed over. Insofar as the claim is based on the assertion that the binding advice has no effect, it must be rejected. After all, the claim for annulment of the binding advice will be rejected. The binding advice establishes that the Municipality is not obliged to hand over the painting and [Claimant 1] et al. And the Municipality have declared that they will accept the advice as binding. Insofar as the claim for surrender is based on unlawful action by the Municipality, the binding advice already precludes the grantability of this claim. Incidentally, that on the part of the Municipality of Amsterdam et al. In connection with the taking possession of the painting there was an unlawful act has not been demonstrated by [claimant 1] et al. so that the claimed court ruling cannot be granted for that reason either. The claims as shown under 3.1. under 2, 3 and 4 are therefore not assignable.

4.38.

During the oral hearing, [plaintiff 1] et al. Stated that they stated the allegations that they based on their alternative claim by summons, as set out under 3.1. under 5, no longer maintain. This claim will therefore also be rejected.

4.39.

In view of all the above, there is no reason to refer the processing of the request for restitution of the painting back to the restitution committee. The more alternative claim as shown under 3.1. under 6 will therefore also be rejected.

4.40.

As the unsuccessful party, [plaintiff 1] et al will be ordered to pay the costs of the proceedings. The costs on the part of the Municipality of Amsterdam et al are estimated at:

- court fee € 626.00

- lawyer salary € 1,086.00 (2.0 points × rate € 543.00)

Total € 1,712.00

5The decision

The court

5.1.

rejects the claims,

5.2.

orders [plaintiff 1] et al. to pay the costs of the proceedings, estimated on the part of the Municipality of Amsterdam et al. to date at € 1,712.00,

5.3.

orders [plaintiff 1] et al. to increase the costs incurred after this judgment, estimated at € 157.00 in lawyer's salary, on the condition that [plaintiff 1] et al. has not complied with the judgment within 14 days after registration and subsequently The judgment has been served with an amount of € 82.00 in attorney's salary and the writ of service costs of service of the judgment.

This judgment was rendered by mr. SP Pompe, mr. JM van Hall and mr. TH van Voorst Vader and pronounced in public on December 16, 2020. 1


Dutch original text

Deze uitspraak is geanonimiseerd volgens de anonimiseringsrichtlijnen.

Zoekresultaat - inzien document

ECLI:NL:RBAMS:2020:6277

Instantie
Rechtbank Amsterdam
Datum uitspraak
16-12-2020
Datum publicatie
16-12-2020
Zaaknummer
C/13/660194 / HA ZA 19-60
Rechtsgebieden
Civiel recht
Bijzondere kenmerken
Eerste aanleg - meervoudig
Inhoudsindicatie

De conclusies van de restitutiecommissie over de eventuele teruggave van het schilderij Bild mit Häusern van Wassily Kandinsky blijven in stand.

Vindplaatsen
Rechtspraak.nl

Verrijkte uitspraak

Uitspraak

vonnis

RECHTBANK AMSTERDAM

Afdeling privaatrecht

zaaknummer / rolnummer: C/13/660194 / HA ZA 19-60

Vonnis van 16 december 2020

in de zaak van

1 [eiser 1] ,

wonende te [woonplaats] ,

2. [eiser 2],

wonende te [woonplaats] ,

3. [eiser 3],

wonende te [woonplaats] ,

eisers,

advocaat mr. A. Hagedorn te Amsterdam,

tegen

1. de publiekrechtelijke rechtspersoon

GEMEENTE AMSTERDAM,

zetelend te Amsterdam,

2. de stichting

STICHTING STEDELIJK MUSEUM AMSTERDAM,

zetelend te Amsterdam,

3. de stichting

STICHTING STEDELIJK MUSEUM FONDS,

zetelend te Amsterdam,

gedaagden,

advocaat mr. P.L. Loeb te Amsterdam.

Partijen zullen hierna [eiser 1] c.s. (afzonderlijk ook wel [eiser 1] , [eiser 2] en [eiser 3] ) en de Gemeente Amsterdam c.s. (afzonderlijk ook wel de Gemeente, het Museum, het Stedelijk Museum Fonds) genoemd worden.

1 De procedure

1.1.

Het verloop van de procedure blijkt uit:

  • -

    de dagvaardingen van 21 december 2018 met producties,

  • -

    de conclusie van antwoord met producties,

  • -

    het tussenvonnis van 12 juni 2019, waarbij een mondelinge behandeling is bepaald,

  • -

    het proces-verbaal van de mondelinge behandeling van 29 oktober 2020 en de daarin genoemde stukken;

  • -

    de brief van mr. Loeb van 12 november 2020 met opmerkingen naar aanleiding van het proces-verbaal;

  • -

    de brief van mr. S.A. van der Sluijs, advocaat van de Gemeente Amsterdam c.s., met een opmerking naar aanleiding van het proces-verbaal.

1.2.

Ten slotte is vonnis bepaald.

2 De feiten

2.1.

De Gemeente is eigenaar van het schilderij “Bild mit Häusern” uit 1909 van de kunstenaar Wassily Kandinsky (hierna: het schilderij). Het Museum beheert de kunstcollectie van de Gemeente, waaronder het schilderij. Het schilderij bevindt zich sinds oktober 1940 in de collectie van het Museum. Het Stedelijk Museum Fonds verleent steun aan het Museum ten behoeve van het organiseren van tentoonstellingen en educatieve activiteiten en het uitoefenen van collectiebeheer door het bijeenbrengen en beheren van gelden die ten bate van het Museum door het Stedelijk Museum Fonds zijn verkregen.

2.2.

Het schilderij maakte voor de Tweede Wereldoorlog deel uit van de kunstverzameling van [naam 1] en zijn echtgenote [naam echtgenote] . Zij hadden twee kinderen, [naam kind 1] en [naam kind 2] (hierna: [naam kind 1] en [naam kind 2] ), die het schilderij in 1937 erfden na het overlijden van [naam echtgenote] . Het schilderij is op 9 oktober 1940 geveild bij veilinghuis [naam veilinghuis] en daar aangekocht door de Gemeente.

2.3.

[eiser 1] en [eiser 2] zijn de kinderen en erfgenamen van [naam kind 1] en zijn daarnaast erfgenamen van [naam kind 2] . [eiser 3] is de erfgenaam van de pleegzoon van [naam ex-vrouw] (hierna: [naam ex-vrouw] ), de ex-vrouw van [naam kind 1] .

2.4.

In september 2012 zijn [eiser 1] en [eiser 2] via tussenkomst van Mondex Corporation (hierna: Mondex), een Canadese organisatie gespecialiseerd in kunstrestitutie, geïnformeerd over de locatie van het schilderij en hebben zij, via Mondex, bij brief van 23 november 2012 een verzoek tot teruggave aan het Museum gedaan.

2.5.

Ter uitvoering van het besluit van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen van 16 november 2001 (hierna: het instellingsbesluit) is de Adviescommissie Restitutieverzoeken Cultuurgoederen en Tweede Wereldoorlog (hierna: de restitutiecommissie) ingesteld. De restitutiecommissie houdt zich sinds 2002 bezig met het onderzoeken en beoordelen van claims tot teruggave van cultuurgoederen waarover de oorspronkelijke eigenaar in de Tweede Wereldoorlog het bezit heeft verloren. Zij bestaat uit zeven leden die allen bij ministerieel besluit zijn benoemd. De restitutiecommissie beschikt over een eigen bureau met onderzoekers.

2.6.

In artikel 2 van het instellingsbesluit is het volgende bepaald:

1. Er is een commissie die tot taak heeft de minister op diens verzoek te adviseren over

de te nemen beslissingen op verzoeken om teruggave van cultuurgoederen waarover de

oorspronkelijke eigenaar door omstandigheden die direct verband hielden met het nazi-regime

onvrijwillig het bezit heeft verloren en die zich thans in bezit van de Staat der Nederlanden

bevinden.

2. De commissie heeft voorts tot taak op verzoek van de minister advies uit te brengen over

geschillen over teruggave van cultuurgoederen tussen de oorspronkelijke eigenaar die door

omstandigheden die direct verband hielden met het nazi-regime onvrijwillig het bezit verloor of

diens erfgenamen en de huidige bezitter niet zijnde de Staat der Nederlanden.

3. De minister dient een verzoek om advies als bedoeld in het tweede lid uitsluitend in bij de

commissie, indien de oorspronkelijke eigenaar of diens erfgenamen en de huidige bezitter

gezamenlijk de minister daarom gevraagd hebben.

4. De commissie verricht de adviestaak, bedoeld in het eerste lid, met inachtneming van het

rijksbeleid ter zake.

5. De commissie verricht de adviestaak, bedoeld in het tweede lid, naar maatstaven van redelijkheid

en billijkheid.”

en in artikel 4 lid 2 van het instellingsbesluit is bepaald:


De commissie kan een reglement omtrent de verdere werkwijze vaststellen.

2.7.

Bij brief van 2 december 2013 hebben [eiser 1] , [eiser 2] en de Gemeente gezamenlijk aan de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen gevraagd om de restitutiecommissie bindend advies uit te laten brengen, zoals bedoeld in artikel 2 onder 2 van het instellingsbesluit, over de teruggave van het schilderij.

2.8.

De zaak is vervolgens door de restitutiecommissie in behandeling genomen (onder nummer RC 3.141). De heer [naam oprichter] (hierna: [naam oprichter] ), oprichter van Mondex, heeft in de zaak bij de restitutiecommissie als gemachtigde opgetreden van [eiser 1] en [eiser 2] . [naam oprichter] heeft de restitutiecommissie in 2015 bericht tevens [eiser 3] te vertegenwoordigen. De Gemeente heeft desgevraagd verklaard daar geen bezwaar tegen te hebben.

2.9.

[eiser 1] c.s. en de Gemeente hebben in het kader van de procedure bij de restitutiecommissie schriftelijk verklaard zich te onderwerpen aan het door de commissie vastgestelde ‘Reglement inzake adviesprocedure in het kader van artikel 2, tweede lid, en artikel 4, tweede lid, Besluit adviescommissie restitutieverzoeken cultuurgoederen en Tweede Wereldoorlog’ (hierna: het reglement), en het advies van de commissie als bindend te zullen aanvaarden.

2.10.

In het (op 27 januari 2014 opnieuw vastgestelde) reglement is – voor zover in deze zaak van belang – het volgende vermeld:

Artikel 3

De commissie adviseert naar redelijkheid en billijkheid, waarbij de commissie in ieder geval in de overwegingen kan betrekken:

a. de internationaal en nationaal aanvaarde beginselen zoals de Washington Principles en

de beleidslijnen van de regering inzake de restitutie van roofkunst voor zover zij van

overeenkomstige toepassing zijn;

b. de omstandigheden waaronder het bezit van het werk verloren is gegaan;

c. de mate waarin de verzoeker zich heeft ingespannen om het werk te achterhalen;

d. de omstandigheden van de verwerving door de bezitter en het door hem verrichte onderzoek vóór

de verwerving van het werk;

e. het belang van het werk voor de verzoeker;

f. het belang van het werk voor bezitter;

g. het belang van het openbaar kunstbezit.”.

(…)

Artikel 6

(…)

4. De commissie kan, in iedere stand van de

behandeling bepalen:

a. dat een mondelinge behandeling zal plaatsvinden;

(…)

Artikel 7

1. In het geval de commissie bepaalt dat zij zelfstandig nader onderzoek zal verrichten, dan legt zij haar bevindingen vast in een feitenoverzicht.

2. De commissie zendt het feitenoverzicht naar partijen. Deze kunnen hierop schriftelijk reageren binnen een termijn van zes weken.

(…)

Artikel 15

1.Een lid van de commissie kan door één of door beide partijen worden gewraakt op grond van feiten of omstandigheden die het vormen van een onpartijdig oordeel over het geschil zouden kunnen bemoeilijken.

(….)

3.Op grond van feiten of omstandigheden als bedoeld in het eerste lid kan een lid van de commissie zich ter zake van de behandeling van een geschil verschonen. Hij is verplicht dit te doen, indien de voorzitter van de commissie van oordeel is dat de bedoelde feiten of omstandigheden zich te zijnen aanzien voordoen.

(…)”.

2.11.

De restitutiecommissie heeft een zelfstandig onderzoek verricht en daarvan een eerste conceptonderzoeksrapport opgesteld gedateerd 19 december 2014. Daarop hebben [eiser 1] c.s. en de Gemeente gereageerd. Op 24 april 2017 heeft de restitutiecommissie een tweede conceptonderzoeksrapport opgesteld. Dit rapport telt 88 pagina’s en heeft 14 bijlagen, waaronder correspondentie en stukken van de betrokken partijen. Bij brief van
1 december 2017 heeft [naam oprichter] namens [eiser 1] c.s. een reactie op het tweede conceptonderzoeksrapport aan de restitutiecommissie doen toekomen en opgemerkt dat [eiser 1] c.s. een mondelinge behandeling wensen. Bij brief van 28 december 2017 heeft de raadsman van de Gemeente op het tweede conceptonderzoeksrapport gereageerd.

2.12.

Bij brief van 8 januari 2018 heeft de restitutiecommissie aan [eiser 1] c.s. en de Gemeente bericht dat zij naar aanleiding van de ontvangen reacties heeft besloten om over te gaan tot het houden van een mondelinge behandeling. Bij brief van 16 januari 2018 heeft de raadsman van [eiser 1] c.s. de restitutiecommissie als volgt bericht:

The DRC, given the new admission by the Stedelijk, should and can make a decision to restitute the painting within the very near future based on the evidence already submitted which evidence is strengthened by enclosed admission of the Museum. The [eiser 1] family would appreciate being able to save the significant costs of having their lawyers prepare for a hearing that – in their view- is no longer necessary, in addition to the travel cost and hotel costs.”
Bij brief van 16 februari 2018 heeft de restitutiecommissie aan [eiser 1] c.s. en de Gemeente bericht dat zij nader heeft bekeken of het houden van een mondelinge behandeling noodzakelijk is. Gezien de aard van de vragen die de commissie wil stellen, heeft zij besloten dat een schriftelijke procedure volstaat en dat een mondelinge behandeling niet nodig is.

2.13.

Bij brieven van 14 maart 2018 heeft de restitutiecommissie nadere vragen aan [eiser 1] c.s. en de Gemeente gesteld. De Gemeente heeft bij brief van 27 maart 2018 daarop antwoord gegeven en [eiser 1] c.s. hebben bij brief van 28 maart 2018 hun antwoord gegeven en bij brief van 6 april 2018 nog gereageerd op de antwoorden van de Gemeente.

2.14.

Op 22 oktober 2018 heeft de restitutiecommissie haar bindend advies (hierna: het bindend advies) gegeven, waarbij de commissie als volgt was samengesteld:

[voorzitter] (voorzitter), [naam 2] (hierna: [naam 2] ), [naam 3] , [naam 4] (hierna: [naam 4] ), [naam 5] (plaatsvervangend voorzitter), [naam 6] (hierna: [naam 6] ) en [naam 7] (hierna: [naam 7] ). Het advies houdt in dat de Gemeente niet gehouden is tot teruggave van het schilderij. Het bindend advies zal als bijlage aan dit vonnis worden gehecht.

3 Het geschil

3.1.

[eiser 1] c.s. vorderen samengevat – dat de rechtbank:

primair:

  1. het bindend advies geheel dan wel gedeeltelijk vernietigt;

  2. verklaart voor recht dat de Gemeente Amsterdam c.s., althans de Gemeente, onrechtmatig hebben gehandeld en de Gemeente Amsterdam c.s. veroordeelt deze onrechtmatige toestand op te heffen dan wel te beëindigen;

  3. de Gemeente veroordeelt tot teruggave van het schilderij, onder verbeurte van een dwangsom;

  4. het Museum en het Stedelijk Museum Fonds gebiedt medewerking te verlenen aan de teruggave, onder verbeurte van een dwangsom;

subsidiair

5. in het geval dat het bindend advies niet zal worden vernietigd, voor recht verklaart dat het bindend advies jegens [eiser 3] geen rechtskracht heeft en zij niet aan de uitkomst daarvan gebonden is en de tussen alle betrokken partijen gesloten bindend adviesovereenkomst vernietigt wegens dwaling;

meer subsidiair:

6. in het geval dat de rechtbank het verzoek tot teruggave van het schilderij niet zelf kan toewijzen, de verdere behandeling van het verzoek terugverwijst naar de restitutiecommissie;

alles met veroordeling van de Gemeente Amsterdam c.s. in de kosten.

3.2.

De Gemeente Amsterdam c.s. voeren verweer.

3.3.

Op de stellingen van partijen wordt hierna, voor zover van belang, nader ingegaan.

4 De beoordeling

4.1.

De Gemeente Amsterdam c.s. hebben aangevoerd dat de vorderingen tegen het Museum en tegen het Stedelijk Museum Fonds hoe dan ook moeten worden afgewezen. Zij waren geen partij in de procedure voor de restitutiecommissie en hebben gelet op de hen toebedeelde taak ook geen zeggenschap over het schilderij. Mocht worden geoordeeld dat de Gemeente tot afgifte van het schilderij gehouden is, dan staat het Museum daaraan niet in de weg, aldus de Gemeente Amsterdam c.s.

4.2.

[eiser 1] c.s. hebben tegenover dit verweer onvoldoende concreet onderbouwd dat zij enig belang hebben bij hun vorderingen voor zover deze zijn gericht tegen het Museum en het Stedelijk Museum Fonds, zodat de vorderingen tegen hen al hierom zullen worden afgewezen.

4.3.

Gelet op het voorgaande zal de rechtbank hierna bij de bespreking van de overige verweren van de Gemeente Amsterdam c.s. alleen nog de Gemeente als verwerende partij noemen.

Vordering tot vernietiging van het bindend advies

4.4.

Vooropgesteld wordt dat een bindend advies blijkens het bepaalde in artikel 7:904 lid 1 BW kan worden vernietigd indien gebondenheid daaraan in verband met de inhoud of wijze van totstandkoming in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Dit criterium vraagt terughoudendheid van de rechter aan wie een bindend advies ter vernietiging wordt voorgelegd. Het gaat er immers niet om dat de rechter zijn oordeel over de zaak in de plaats stelt van het oordeel van de bindend adviseur; het gaat erom of gebondenheid aan het oordeel van de bindend adviseur naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Dat brengt mee dat voor vernietiging van een bindend advies slechts ruimte is indien de inhoud of de wijze van totstandkoming van het bindend advies ernstige gebreken vertoont. Voor vernietiging is geen ruimte indien de grenzen waarbinnen redelijk denkende mensen van mening kunnen verschillen, niet zijn overschreden.

4.5.

[eiser 1] c.s. hebben onder meer aangevoerd dat het bindend advies naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is zowel vanwege de inhoud -gelet op de vele aannames van de restitutiecommissie en de wijze waarop de restitutiecommissie de bewijslast heeft verdeeld - als in het licht van de gewekte schijn van partijdigheid en belangenverstrengeling van een aantal leden van de restitutiecommissie. Nu [eiser 1] c.s. tijdens de mondelinge behandeling hebben toegelicht dat dit de kern van hun bezwaren betreft, zal de rechtbank daarom hierop eerst ingaan.

Schijn van partijdigheid en belangenverstrengeling

4.6.

[eiser 1] c.s. stellen zich op het standpunt dat ten aanzien van drie of vier leden van de restitutiecommissie de schijn van partijdigheid en belangenverstrengeling is gewekt, omdat zij een meer dan particuliere verhouding en dus een bijzondere verhouding ten opzichte van het Museum hadden. Zij hadden zich daarom uit zichzelf of op instigatie van de (waarnemend) voorzitter moeten verschonen. Ter onderbouwing verwijzen [eiser 1] c.s. naar een rapport van professor dr. G.H. Addink (hierna: Addink) van 9 januari 2020. Daarin geeft Addink aan de hand van hun nevenfuncties een overzicht van de betrokkenheid bij het Museum van [naam 7] , [naam 4] , [naam 2] en [naam 6] .

4.7.

De Gemeente heeft daartegen het volgende aangevoerd. De door Addink in zijn rapport opgenomen stellingen zijn deels feitelijk onjuist en ook niet met enig bewijs van feiten en omstandigheden toegelicht. Voor zover er in een individueel geval sprake is geweest van enige beroepsmatige of maatschappelijke interactie met het Museum is dat nog geen grond voor het oordeel dat (leden van) de restitutiecommissie niet onpartijdig of onafhankelijk is (zijn) geweest. Bovendien wordt door Addink het verloop van tijd tussen de door hem gestelde betrekkingen en het bindend advies genegeerd. Volgens de Gemeente heeft geen van de genoemde leden een belang bij het Museum of bij de uitkomst van de procedure. Het Museum is vanuit het verleden alleen bekend met [naam 4] en [naam 7] . Verder voert de Gemeente nog aan dat alle gestelde feiten en omstandigheden omtrent de leden van de restitutiecommissie openbaar en toegankelijk zijn en gemakkelijk op het internet te vinden. [eiser 1] c.s. hebben, bijgestaan door hun advocaten, voldoende tijd gehad om onderzoek te doen en desgewenst tijdig een wrakingsverzoek te doen. Dat zij dit hebben nagelaten komt voor hun rekening. Een wraking kan niet achteraf door middel van een vernietiging van het bindend advies.

4.8.

De rechtbank overweegt als volgt. Onweersproken is gebleven dat de door [eiser 1] c.s. gestelde feiten en omstandigheden ten aanzien van de vier leden van de restitutiecommissies zich al voordeden ten tijde van de procedure bij de restitutiecommissie en dat de informatie hierover openbaar en vrij toegankelijk was. Het had op de weg van [eiser 1] c.s. gelegen om desgewenst voorafgaand dan wel tijdens de procedure onderzoek te doen naar de verhouding tussen de leden van de restitutiecommissie en het Museum, als zij van mening waren dat niet zonder meer van hun onafhankelijkheid en onpartijdigheid kon worden uitgegaan. Dat klemt te meer nu in artikel 15 van het reglement een bepaling is opgenomen over wraking en verschoning. Nu [eiser 1] c.s. dit hebben nagelaten en hun onderzoek pas geruime tijd na de beslissing van de restitutiecommissie hebben gedaan, kunnen zij in dit geval geen beroep meer doen op een gemis aan onpartijdigheid en/of onafhankelijkheid.

4.9.

Anders dan [eiser 1] c.s. betogen zijn de door hen aangevoerde feiten en omstandigheden bovendien ook niet zodanig dat een of meer leden zich hadden behoren te verschonen, of dat zij zelf melding hadden moeten doen van deze feiten en omstandigheden. In dat verband is van belang dat, zoals de Gemeente terecht heeft aangevoerd, gelet op de taak en de aard van de werkzaamheden van de restitutiecommissie, haar leden ter zake kundig dienen te zijn en over de nodige ervaring moeten beschikken. Het enkele feit dat een lid in zijn of haar loopbaan direct of indirect in contact is gekomen met het Museum, leidt nog niet tot het oordeel dat hij of zij zich had behoren te verschonen dan wel dat daarvan melding had moeten doen. Datzelfde geldt voor de omstandigheid dat een bedrijf of commissie waaraan een lid verbonden is (geweest) een subsidie of donatie heeft toegekend aan het Museum in de periode voordat het lid was toegetreden tot de restitutiecommissie. [eiser 1] c.s. voeren nog aan dat [naam 7] , werkzaam als wetenschapper en docent bij de Universiteit van Amsterdam, in haar publicaties nooit heeft geoordeeld dat het Museum betrokken was bij roofkunst of roofkunst heeft hangen en dat zij daarom zich van een oordeel had moeten onthouden omdat zij daarmee mogelijk tegen haar eigen bevindingen zou moeten ingaan. Dat betoog wordt verworpen. Noch uit de door Addink geciteerde publicaties van [naam 7] , noch uit andere door hem aangehaalde feiten en omstandigheden, volgt dat zij niet meer vrij en onafhankelijk kon oordelen over de vraag of het Museum betrokken is (geweest) bij roofkunst, laat staan of het schilderij als zodanig is aan te merken.

4.10.

Het voorgaande leidt ertoe dat de stelling van [eiser 1] c.s. dat het bindend advies dient te worden vernietigd wegens de schijn van partijdigheid en belangenverstrengeling faalt.

Inhoud bindend advies


Het toetsingskader

4.11.

Partijen hebben zich akkoord verklaard met de toepasselijkheid van het reglement. Daarin is bepaald dat de restitutiecommissie naar redelijkheid en billijkheid adviseert waarbij zij de in artikel 3 van het reglement genoemde punten bij haar overwegingen kan betrekken.

4.12.

De restitutiecommissie overweegt (5.1 tot en met 5.3 van het bindend advies, onder het kopje ‘De taak van de commissie’) dat het adviseren naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid allereerst inhoudt dat wordt beoordeeld of voldaan is aan de vereisten dat het in hoge mate aannemelijk is dat de gestelde oorspronkelijke eigenaar inderdaad de eigenaar was en dat in voldoende mate aannemelijk is dat hij of zij het bezit van het kunstwerk onvrijwillig heeft verloren als gevolg van omstandigheden die direct verband hielden met het naziregime. Daarnaast biedt volgens de restitutiecommissie advisering naar maatstaven redelijkheid en billijkheid ruimte om rekening te houden met de wijze van verwerving door de huidige eigenaar en andere omstandigheden en om de diverse betrokken belangen tegen elkaar af te wegen. Verder oordeelt de restitutiecommissie dat haar ruime afwegingskader recht doet aan de Washington Principles volgens welke het restitutiebeleid gericht moet zijn op het bereiken van ‘a just and fair solution, recognizing this may vary according to the facts and circumstances surrounding a specific case”.

4.13.

Het aldus door de restitutiecommissie vastgestelde toetsingskader is in overeenstemming met het bepaalde in artikel 3 van het reglement en het instellingsbesluit. [eiser 1] c.s. hebben aangevoerd dat op grond van de Washington Principles geen ruimte is voor een belangenafweging. Voor zover dit al juist zou zijn, wat de Gemeente gemotiveerd betwist, dan betekent dat nog niet dat, zoals door [eiser 1] c.s. is aangevoerd, de restitutiecommissie een onjuist toetsingskader heeft gehanteerd. Het reglement (opgesteld op grond van artikel 4 lid 2 van het instellingenbesluit), waaraan alle betrokken partijen zich hebben verbonden, biedt immers uitdrukkelijk ruimte voor een belangenafweging. Daarbij is van belang dat volgens het instellingenbesluit claims op kunstvoorwerpen uit provinciale of gemeentelijke collecties moeten worden beoordeeld aan de hand van de maatstaven van redelijkheid en billijkheid (artikel 2 lid 5 instellingenbesluit) en dat de restitutiecommissie wat betreft deze claims een discretionaire beoordelingsruimte heeft. Zoals in het reglement is vastgelegd kan de restitutiecommissie bij claims als de onderhavige de belangen van de verschillende partijen tegen elkaar afwegen. Voor zover [eiser 1] c.s. menen dat hun restitutieverzoek uitsluitend diende te worden beoordeeld aan de hand van de Washington Principles wordt daaraan voorbijgegaan. Partijen hebben zich immers gebonden aan bindend advies en het door de restitutiecommissie vastgestelde reglement.

Het door de restitutiecommissie verrichte onderzoek

4.14.

De restitutiecommissie heeft vier jaar uitgebreid onderzoek verricht naar de feiten en omstandigheden die van belang konden zijn voor de beoordeling van het verzoek in onder meer verschillende archieven. Naast het eigen bronnenonderzoek heeft het onderzoek van de restitutiecommissie ook betrekking gehad op door [eiser 1] c.s. en de Gemeente verstrekte informatie en documenten. De uitkomsten van haar onderzoek heeft zij op 19 december 2014 in een eerste conceptonderzoeksrapport neergelegd. Daarop hebben beide partijen gereageerd. Het tweede conceptonderzoeksrapport is van 27 april 2017 en ook daarop hebben beide partijen gereageerd. Deze uitgebreide conceptonderzoeksrapporten liggen ten grondslag aan het bindend advies en, zoals de Gemeente terecht aanvoert, dienen te worden betrokken bij de beoordeling van de vordering tot vernietiging van het bindend advies.

Overwegingen (‘aannames’) van de restitutiecommissie

4.15.

[eiser 1] c.s. stellen zich op het standpunt dat de restitutiecommissie een doelredenering heeft gehanteerd om tot afwijzing van het verzoek te kunnen komen, waarbij zij het uitgangspunt heeft genegeerd, zoals geformuleerd in de derde aanbeveling van de Commissie Ekkart uit 2001, te weten dat een verkoop van kunstwerken door joodse particulieren in Nederland vanaf 10 mei 1940 verondersteld wordt onvrijwillig te zijn geweest, behoudens bewijs van het tegendeel. Feitelijk heeft de restitutiecommissie dit uitgangspunt omgedraaid en zijn de bewijslast en het bewijsrisico door haar neergelegd bij de slachtoffers. Op basis van een aantal onjuiste en onbegrijpelijke aannames heeft de restitutiecommissie geoordeeld dat het schilderij na het overlijden van [naam echtgenote] is toebedeeld aan [naam kind 1] , en niet aan [naam kind 2] . Vervolgens heeft de restitutiecommissie ten onrechte overwogen dat financiële motieven van [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] een rol zouden hebben gespeeld bij de veiling van het schilderij in 1940. Door vervolgens – onnavolgbaar – te oordelen dat door een tussen [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] in 1947 opgemaakte akte van verdeling het schilderij aan [naam ex-vrouw] is toebedeeld, heeft de restitutiecommissie kunnen toekomen aan het afwegen van de belangen van [eiser 3] , die van alle verzoekers de minste binding met het schilderij zou hebben, enerzijds en het Museum anderzijds, aldus steeds [eiser 1] c.s.

De Gemeente betwist dat van onjuiste aannames en een doelredenering sprake is geweest. De rechtbank overweegt als volgt.

Toebedeling van het schilderij in 1937 (overweging 6.3.2 bindend advies)

4.16.

De restitutiecommissie heeft in 6.3.2. geoordeeld dat er naar haar oordeel vanuit dient te worden gegaan dat het schilderij na het overlijden van [naam echtgenote] is toebedeeld aan [naam kind 1] .

Zij heeft dit oordeel gebaseerd op de volgende overwegingen:

  • -

    Het is onbekend of de regeling in het testament van [naam echtgenote] van 1 februari 1937 ten aanzien van schilderijen en etsen ten uitvoer is gebracht. Daarin was opgenomen dat de schilderijen en etsen in twee gelijkwaardige kavels verdeeld moesten worden die bij loting toegewezen moesten worden aan haar beide kinderen.

  • -

    In de akte van scheiding van de nalatenschap van [naam echtgenote] van 24 januari 1938 worden geen kunstwerken expliciet benoemd. De ‘nog aanwezige roerende lichamelijke zaken’ zijn toebedeeld aan [naam kind 1] en er zijn geen aanwijzingen dat de kunstwerken, waaronder het schilderij van deze toebedeling zijn uitgezonderd.

  • -

    In diverse gerechtelijke documenten wordt melding gemaakt van de kostbare inventaris, waaronder kunstwerken, die zich na het vertrek van [naam kind 1] in augustus 1938 uit Amsterdam nog steeds in het huis aan het [adres] bevond.

  • -

    Dat deze goederen aan [naam kind 1] zijn toebedeeld acht de restitutiecommissie goed verklaarbaar omdat [naam kind 2] nog een schuld had aan [naam echtgenote] van NLG 16.250,00 en [naam kind 1] een schuld van NLG 2.000,00. De waarde van de nog aanwezige roerende lichamelijk zaken wordt in de akte van 24 januari 1938 vastgesteld op NLG 14.250,00.

  • -

    In een door een familielid vanaf 2003 opgetekende biografie van [naam kind 2] wordt over de verdeling van de erfenis vermeld dat de inboedel met haar waardevolle inventaris werd verrekend met de schuld van [naam kind 2] aan haar moeder.

  • -

    Ook om een andere reden is het verklaarbaar dat de goederen aan [naam kind 1] zijn toebedeeld: [naam kind 2] stond op het punt om met haar man naar Mozambique te emigreren.

  • -

    Minder goed verklaarbaar is de brief van [naam 8] van 31 mei 1948 waarin zij schrijft dat het schilderij Das bunte Leben (een ander werk van Kandinsky, rb) toebehoorde aan [naam kind 1] en [naam kind 2] . Dit schilderij bevond zich voor de oorlog in bruikleen bij het Museum. De restitutiecommissie oordeelt dat deze aanwijzing onvoldoende is om de sterkere aanwijzingen dat het schilderij aan [naam kind 1] is toebedeeld aan de kant te schuiven.

4.17.

[eiser 1] c.s. stellen zich op het standpunt dat dit oordeel en de daaraan ten grondslag gelegde overwegingen onlogisch en onnavolgbaar zijn. Volgens [eiser 1] c.s. kan niet (meer) worden vastgesteld aan wie het schilderij is toebedeeld en had de restitutiecommissie moeten oordelen dat niet met zekerheid kan worden vastgesteld aan wie het schilderij na het overlijden van [naam echtgenote] is toebedeeld. Dat geldt temeer nu [eiser 1] c.s. eind 2017 onderling zijn overeengekomen dat zij gedrieën ( [naam kind 1] en [naam kind 2] ieder voor 37,5% en [eiser 3] voor 25%) eigenaar zijn van het schilderij. De restitutiecommissie had de vraag of het schilderij aan [naam kind 1] was toebedeeld dan ook buiten het beoordelingskader dienen te houden, aldus [eiser 1] c.s.

4.18.

De rechtbank oordeelt als volgt. De restitutiecommissie heeft in haar onderzoek geen direct bewijs aangetroffen voor de vraag aan wie het schilderij is toebedeeld na het overlijden van [naam echtgenote] . De restitutiecommissie heeft kennis genomen van de tussen [eiser 1] c.s. onderling gesloten overeenkomst, maar overweegt dat deze overeenkomst geen afbreuk doet aan haar taak, namelijk het beantwoorden van de vraag aan wie het schilderij toebehoorde ten tijde van het bezitsverlies en, in het verlengde daarvan, de vraag wie het schilderij anno 2018 kan claimen. De beantwoording van deze vraag is, aldus de restitutiecommissie, niet alleen noodzakelijk om te kunnen vaststellen wie de rechthebbende partij is, maar ook voor de beoordeling van het bezitsverlies en uiteindelijk de afweging van de betrokken belangen. De restitutiecommissie heeft het, gelet op het hiervoor geschetste toetsingskader, ook in de situatie waar de drie mogelijk rechthebbenden het over een onderlinge verdeling eens waren geworden, terecht tot haar taak mogen rekenen om vast te stellen wie (uiteindelijk) als rechthebbende op het schilderij moest worden aangemerkt. Anders dan [eiser 1] c.s. stellen is de restitutiecommissie hiermee niet buiten haar opdracht getreden. Evenmin toont dit aan dat de restitutiecommissie zich aan (het begin van) een doelredenering schuldig heeft gemaakt of ten onrechte bewijslast op verzoekers heeft gelegd. De restitutiecommissie heeft, op basis van de uitkomsten van haar onderzoek, redelijkerwijs mogen aannemen dat het schilderij aan [naam kind 1] is toebedeeld. Zij heeft haar aanname aan de hand van het bewijsmateriaal dat wel voorhanden was uitgebreid toegelicht en gemotiveerd en is daarbij ook ingegaan op de argumenten van [eiser 1] c.s. Anders dan [eiser 1] c.s. betogen zijn de overwegingen van de restitutiecommissie niet onlogisch en onnavolgbaar. Dat over de weging van de onderzoeksbevindingen van de restitutiecommissie ook anders kan worden gedacht maakt deze weging nog niet onnavolgbaar. Niet is dan ook komen vast te staan dat de restitutiecommissie met haar overwegingen in 6.3.2. de grenzen waarbinnen redelijk denkende mensen van mening kunnen verschillen heeft overschreden.

Bezitsverlies van het schilderij in 1940 (overwegingen 6.4 en 6.5)

4.19.

De restitutiecommissie heeft (in 6.4) ten aanzien van het bezitsverlies allereerst overwogen: “Hoe het werk precies op de veiling is gekomen, in wiens opdracht en onder welke omstandigheden, is ondanks uitgebreid onderzoek, onduidelijk gebleven, evenals het antwoord op de vraag wat er met de veilingopbrengst is gebeurd.”

4.20.

De stellingen van [eiser 1] c.s. komen er in de kern op neer dat de restitutiecommissie vervolgens ten onrechte heeft geoordeeld dat de verkoop van het schilderij mede moet zijn veroorzaakt door de verslechterde financiële omstandigheden waarin [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] al voor de Duitse inval verkeerden en dat het daarom vooral aankomt op een belangenafweging. Deze conclusie is volgens hen in strijd met de (hiervoor onder 4.15 aangehaalde) aanbeveling van de Commissie Ekkart, die tot de conclusie had moeten leiden dat sprake was van een gedwongen verkoop. Volgens [eiser 1] c.s. zou alleen als de financiële situatie van [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] precair was geweest aannemelijk kunnen zijn dat het schilderij daarom was verkocht. Ter onderbouwing verwijzen [eiser 1] c.s. naar een rapport van prof. dr. ir. P. van Veen-Dirks (hierna Van Veen) die dit concludeert. Nu er geen sprake was van een financieel precaire situatie, kan het gelet op de oorlogssituatie in oktober 1940 niet anders zijn dan dat het bezit van het schilderij onvrijwillig is verloren, aldus nog steeds [eiser 1] c.s.

4.21.

De restitutiecommissie heeft in het bindend advies geoordeeld dat gegeven de omstandigheden waarin [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] verkeerden, het op de veiling aanbieden van het schilderij en de rest van de kunstcollectie mede verklaard lijkt te kunnen worden door de motieven die de Commissie Ekkart noemde voor joodse eigenaren om hun kunstbezit te gelde te maken. De restitutiecommissie overweegt in 6.5.2. verder dat er in het onderzoek echter geen gegevens zijn aangetroffen op grond waarvan kan worden geconcludeerd dat die omstandigheden voor [naam ex-vrouw] of [naam kind 1] een rol hebben gespeeld bij het aanbieden van het werk op de veiling. Wel is volgens de restitutiecommissie uit het onderzoek gebleken dat de financiële situatie van [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] in de jaren voorafgaand aan de veiling verslechterde en dat er concrete aanwijzingen zijn dat al voor de Duitse inval gesproken werd over de verkoop van de kunstcollectie. Met betrekking tot de verslechterde financiële situatie wijst de restitutiecommissie op:

  • -

    het feit dat het vermogen en inkomen van de ouders van [naam kind 1] voor hun overlijden er op achteruit waren gegaan;

  • -

    [eiser 1] NV in de periode van 1935-1938 een verlies had geleden van
    NLG 100.000;

  • -

    [naam kind 1] was ontslagen als directeur van [eiser 1] NV;

  • -

    de echtscheiding tussen [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] .

Dit alles brengt de restitutiecommissie in 6.5.3. tot de conclusie dat de verkoop van het schilderij enerzijds niet los kan worden gezien van het naziregime maar anderzijds mede moet zijn veroorzaakt door de verslechterde financiële situatie waarin [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] al voor de Duitse inval verkeerden, ook gelet op uitspraken van de betrokkenen in de jaren dertig.

4.22.

Zoals reeds eerder is overwogen dienen de conceptonderzoeksrapporten te worden betrokken bij de beoordeling van het bindend advies. In die rapporten zijn de resultaten van het onderzoek door de restitutiecommissie uitgebreid beschreven, waaronder de resultaten van het onderzoek rondom het ter veiling brengen van het schilderij, maar ook de resultaten van het onderzoek naar de (financiële) situatie van de ouders van [naam kind 1] en [naam kind 2] , van het bedrijf [eiser 1] NV, en van [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] . Nadat partijen hadden gereageerd op deze resultaten, heeft de restitutiecommissie de conclusie getrokken dat onduidelijk is gebleven hoe het werk precies op de veiling is gekomen, in wiens opdracht en onder welke omstandigheden en wat er met de opbrengst is gebeurd. De restitutiecommissie heeft vervolgens onderzocht of in voldoende mate aannemelijk is dat het bezit van het schilderij onvrijwillig is verloren als gevolg van omstandigheden die direct verband hielden met het naziregime en heeft geconcludeerd dat meest aannemelijk is dat het schilderij met medewerking van [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] is geveild. Die conclusie is voldoende toegelicht en gemotiveerd en is op basis van de resultaten van het onderzoek ook niet onnavolgbaar. In dat verband is van belang dat het de restitutiecommissie vrij stond de uitkomsten van haar onderzoek te wegen en daaraan een duiding te geven. De omstandigheid dat op basis van de onderzoeksresultaten ook andere uitgangspunten zoals die van Van Veen, dan wel conclusies zoals door [eiser 1] c.s. getrokken mogelijk zijn, maakt nog niet dat met het oordeel ten aanzien van het bezitsverlies de grenzen waarbinnen redelijk denkende mensen van mening kunnen verschillen, zijn overschreden.

4.23.

Uit het bindend advies blijkt verder dat de restitutiecommissie ook acht heeft geslagen op de derde aanbeveling van de Commissie Ekkart (waarbij zij er overigens op wijst dat deze niet rechtstreeks van toepassing is in bindend advieszaken). Anders dan [eiser 1] c.s. lijken te veronderstellen heeft de restitutiecommissie niet zonder meer geoordeeld dat van een vrijwillige verkoop sprake is geweest en daarmee deze aanbeveling genegeerd; de restitutiecommissie overweegt immers ook, onder verwijzing naar genoemde aanbeveling, dat de verkoop niet los kan worden gezien van het naziregime. Haar oordeel dat ten aanzien van het bezitsverlies in 1940 beide aspecten – de (volgens haar meest aannemelijke) medewerking van [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] én de invloed van het naziregime – een rol speelden, en dat het daarom voor haar vooral aankomt op een belangenafweging, past binnen het voor haar toepasselijke toetsingskader, dat voorschrijft dat naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid wordt geadviseerd.

Toebedeling van het schilderij in 1947 (overweging bindend advies 6.6.)

4.24.

[eiser 1] c.s. voeren aan dat de restitutiecommissie in haar bindend advies in 6.6. ten onrechte heeft geconcludeerd dat het schilderij in 1947 aan [naam ex-vrouw] is toebedeeld. Zij verwijzen daartoe naar een legal opinion van mr. M.A. Stammes, erfrechtadvocaat in Amsterdam, (hierna: Stammes).

4.25.

De restitutiecommissie heeft haar oordeel gebaseerd op een akte van scheiding en deling tussen [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] van 10 juni 1947 en meer in het bijzonder op de daarin opgenomen volgende passage: “ Zij verklaarden daartoe vooraf: (…) dat de tot de gemeenschappelijke boedel behorende roerende lichamelijke zaken reeds door partijen zijn verdeeld, hebbende ieder het hem of haar toebedeelde ontvangen, en dat voorts diverse activa en passiva, waarvan door partijen of een van hen wordt gepretendeerd, dat zij tot de gemeenschappelijke boedel behoren, in dier voege zijn gescheiden en verdeeld, dat ieder de in zijn of haar bezit zijnde activa behoudt en de door hem of haar betaalde passiva voor zijn of haar rekening houdt, behoevende er terzake van een of ander geen verrekening plaats te hebben.” Volgens de restitutiecommissie volgt hieruit dat [naam ex-vrouw] , die op het moment van de ontbinding van de gemeenschap in het feitelijk bezit was van het schilderij, als gevolg hiervan met terugwerkende kracht in ieder geval tot 27 september 1940, de datum waarop het vonnis tot scheiding van tafel en bed in kracht van gewijsde ging, volledig eigenaar is geworden van het schilderij.

4.26.

In de onderhavige procedure zijn twee brieven van Stammes ingebracht. Eén is gedateerd op 22 november 2017 en de ander is gedateerd 14 december 2018. In zijn brief van 22 november 2017 stelt Stammes dat het gevolg van de afspraak in de akte van scheiding en deling zou zijn dat de schilderijen zonder verrekening aan diegene zijn toebedeeld die ze op dat moment in zijn of haar bezit had. In zijn brief van 14 december 2018 stelt hij dat de door de restitutiecommissie gestelde terugwerkende kracht alleen ziet op de goederen die [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] op 10 juni 1947 in hun bezit hadden. Anders dan [eiser 1] c.s. betogen kan hieruit niet worden afgeleid dat het oordeel van de restitutiecommissie onjuist of onnavolgbaar is. De kern van de redenering van de restitutiecommissie is namelijk dat [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] met terugwerkende kracht eigenaar zijn geworden van alle activa die zij vanaf 27 september 1940 in hun feitelijk bezit hebben (gehad) en, zoals de Gemeente terecht heeft aangevoerd, volgt uit de brieven van Stammes niet dat dat oordeel onjuist is. Dat Stammes (anders dan de restitutiecommissie) aan de feiten de gevolgtrekking verbindt dat niet geconcludeerd kan worden wie het schilderij in bezit had op 27 september 1940 en dat de kans groot is dat [naam kind 1] en [naam ex-vrouw] geen afspraken hebben gemaakt over de toedeling van het schilderij betekent niet dat de restitutiecommissie in redelijkheid niet tot andere gevolgtrekkingen kon komen. Gelet hierop is niet komen vast te staan dat wat betreft deze overweging sprake is van een ernstig gebrek.

Goede trouw Museum (overweging bindend advies 6.7.)

4.27.

[eiser 1] c.s. voeren aan dat de restitutiecommissie ten onrechte heeft geoordeeld dat [eiser 1] c.s. niet aannemelijk hebben gemaakt met feiten waaruit dat kan volgen dat de Gemeente bij de verwerving van het schilderij te kwader trouw was. De kwade trouw blijkt volgens [eiser 1] c.s. uit de prijs waarvoor het schilderij is verworven en de evidente oorlogsomstandigheden, waarbij een vrijwillige verkoop van ongeveer 100 kunstobjecten niet voorstelbaar is zonder dat de nazi’s hier een belangrijke rol in hebben gespeeld. Ter mondelinge behandeling hebben [eiser 1] c.s. nog aangevoerd dat uit een publicatie uit 2009 van [naam 9] en [naam 10] volgt dat de heer [naam verzamelaar] (een joodse kunstverzamelaar) en de heer [naam directeur] (de toenmalige directeur van het Museum) een afspraak hebben gemaakt dat ze elk op één van de aangeboden Kandinsky schilderijen zouden bieden op de veiling, zodat zij er beiden één voor een redelijke prijs in handen zouden krijgen.

4.28.

De Gemeente heeft daartegenover gesteld dat zij het schilderij op een reguliere wijze heeft gekocht op een openbare veiling. Volgens de Gemeente was de prijs waarvoor zij het schilderij heeft aangekocht ook niet uitzonderlijk laag. Zij voert daartoe het volgende aan. Uit het onderzoeksrapport van 2017 blijkt dat in de periode 1940-1945 bij veilinghuis [naam veilinghuis] een gemiddelde prijs van NLG 239 werd gehanteerd voor kunstwerken en dat de curve van de verkoopprijs in die periode omhoog ging. Op basis daarvan kan een prijs van NLG 160 in 1940 als relatief hoog worden beschouwd. Drie maanden eerder had de Gemeente een schilderij van Kandinsky gekocht op een openbare veiling voor NLG 66.

4.29.

De rechtbank oordeelt als volgt. De door [eiser 1] c.s. aangevoerde argumenten ten aanzien van de gestelde kwade trouw zijn, met uitzondering van hetgeen tijdens de mondelinge behandelingen over een afspraak tussen [naam verzamelaar] en [naam directeur] is aangevoerd, naar voren gebracht tegenover de restitutiecommissie. De restitutiecommissie heeft daarop geoordeeld dat [eiser 1] c.s. niet met feiten aannemelijk hebben gemaakt dat er sprake was van kwade trouw. Het enkele feit dat de Gemeente in oktober 1940 op een veiling een werk heeft aangekocht afkomstig uit joods bezit maakt niet dat deze aankoop niet te goeder trouw is verricht, aldus de restitutiecommissie. Naar het oordeel van de rechtbank is onvoldoende gesteld of gebleken dat dit oordeel onjuist of onnavolgbaar is en dat sprake is van een ernstig gebrek. In dat verband is van belang dat de restitutiecommissie er, in tegenstelling tot [eiser 1] c.s., vanuit is gegaan dat de verkoop op de veiling met medewerking van in ieder geval [naam ex-vrouw] heeft plaatsgevonden. Verder hebben [eiser 1] c.s. er ook ten overstaan van de restitutiecommissie op gewezen dat het schilderij in 1923 voor NLG 500 was aangekocht. Gelet op het verweer van de Gemeente dat de op de veiling betaalde prijs niet uitzonderlijk laag was, heeft de restitutiecommissie in redelijkheid (kennelijk) tot de conclusie kunnen komen dat hieruit geen kwade trouw van de Gemeente bleek. Niet is dan ook komen vast te staan dat met haar oordeel in 6.7. de grenzen waarbinnen redelijk denkende mensen van mening kunnen verschillen, zijn overschreden. De enkele – door de Gemeente betwiste – omstandigheid dat de heren [naam directeur] en [naam verzamelaar] een afspraak zouden hebben gemaakt over wie op welk van de op de openbare veiling aangeboden Kandinsky schilderijen zou bieden (die overigens niet onder de aandacht van de restitutiecommissie is gebracht), maakt dat niet anders.

4.30.

In het verlengde daarvan hebben [eiser 1] c.s. nog aangevoerd dat de restitutiecommissie in haar belangenafweging geen aandacht heeft besteed aan de rol die het Museum in de naoorlogse periode heeft gespeeld, terwijl [eiser 1] c.s. dit wel aan de orde hebben gesteld in hun reactie op het tweede conceptonderzoeksrapport. De rechtbank volgt [eiser 1] c.s. niet hun stelling dat daarmee sprake is van een ernstig gebrek. De restitutiecommissie heeft de door [eiser 1] c.s. aangevoerde omstandigheden kennelijk niet mede redengevend geacht voor haar beoordeling. Gelet op de aan de restitutiecommissie toekomende discretionaire bevoegdheid om dit aspect in haar overwegingen te betrekken, is dit oordeel is niet onbegrijpelijk. Dit geldt temeer in het licht van haar oordeel over de omstandigheden waaronder het schilderij naar de veiling is gebracht. De door [eiser 1] c.s. aangevoerde argumenten ten aanzien van de periode na de oorlog zijn immers gebaseerd op de stelling dat het bezitsverlies louter onvrijwillig is geweest en dat het Museum dat wist of behoorde te weten. De restitutiecommissie heeft daaromtrent anders geoordeeld.

4.31.

De conclusie van het voorgaande is dat het bindend advies niet vernietigbaar is wegens ernstige gebreken in de inhoud.

Hoor en wederhoor en motivering

4.32.

[eiser 1] c.s. hebben verder nog aangevoerd dat de restitutiecommissie een mondelinge behandeling had moeten gelasten, dan wel [eiser 1] c.s. in de gelegenheid had moeten stellen nog te reageren op bepaalde punten. Zo had de opeenstapeling van feitelijke onjuistheden en onnavolgbare aannames voorkomen kunnen worden. Zij stellen daartoe dat zij hadden moeten kunnen reageren op de aannames die de restitutiecommissie volgens hen ten onrechte heeft gedaan (zie hiervoor ook onder 4.15 tot en met 4.30) en de gelegenheid hadden moeten krijgen bepaalde uitgangspunten toe te lichten dan wel te bewijzen. Ook hadden zij moeten kunnen onderzoeken in hoeverre hun commentaar op het tweede conceptonderzoeksverslag zou worden meegenomen in de eindbeslissing. Bovendien had de restitutiecommissie, alvorens tot het bindend advies te komen, een definitief onderzoeksrapport moeten opmaken, zodat duidelijk zou zijn geweest waarop het advies zou worden gebaseerd.

4.33.

De Gemeente betwist dat de eisen van hoor- en wederhoor door de restitutiecommissie zijn geschonden en stellen dat als daarvan al sprake zou zijn, het onaannemelijk is dat het bindend advies daardoor anders, en voor [eiser 1] c.s. nadelig, is uitgevallen.

4.34.

Vooropgesteld wordt dat als uitgangspunt geldt dat de fundamentele beginselen van procesrecht, zoals het beginsel van hoor- en wederhoor en de motiveringsplicht, in de totstandkomingsfase, in acht moeten worden genomen. Gebondenheid aan een beslissing waaraan een ernstig totstandkomingsgebrek kleeft, is volgens vaste jurisprudentie in beginsel niet naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar, als blijkt dat het totstandkomingsgebrek geen relevante nadelige invloed heeft gehad op de inhoud van de beslissing. De stellingen van [eiser 1] c.s. komen erop neer dat als de restitutiecommissie een mondelinge behandeling had gelast en/of partijen haar (deel)beslissingen van te voren had voorgelegd, feitelijke onjuistheden en onnavolgbare aannames voorkomen hadden kunnen worden. Vaststaat dat de restitutiecommissie, mede naar aanleiding van het bericht van [eiser 1] c.s. van 16 januari 2018, heeft beslist om geen mondelinge behandeling te plannen en in plaats daarvan aan partijen schriftelijk nadere vragen heeft gesteld. Onweersproken is ook gebleven dat [eiser 1] c.s. daartegen geen bezwaar hebben gemaakt of alsnog om een mondelinge behandeling hebben gevraagd. Verder is niet weersproken dat [eiser 1] c.s. in de gelegenheid zijn gesteld om al hun argumenten en de door hen relevant geachte bescheiden naar voren te brengen. Anders dan [eiser 1] c.s. betogen brengt het beginsel van hoor- en wederhoor niet mee dat de restitutiecommissie haar (deel)beslissing(en) eerst nog aan partijen ter toetsing had moeten voorleggen tijdens een mondelinge behandeling of in een definitief onderzoeksrapport of anderszins, alvorens een beslissing te nemen. Een dergelijke verplichting kan ook niet volgen uit het reglement. Niet is dan ook komen vast te staan dat sprake is van ernstige gebreken met betrekking tot het toepassen van hoor- en wederhoor. Daar komt nog bij dat gelet op wat hiervoor is overwogen (namelijk dat partijen alle mogelijkheden hebben gehad hun argumenten naar voren te brengen en dat ook hebben gedaan) niet aannemelijk is dat, als [eiser 1] c.s. in de gelegenheid zouden zijn gesteld (nogmaals) hun argumenten naar voren te brengen, de beslissing van de restitutiecommissie anders zou zijn geweest.

4.35.

[eiser 1] c.s. hebben verder nog aangevoerd dat de motivering mede vanwege de formele tekortkomingen onder de maat is en in ieder geval onbegrijpelijk en irrationeel. Volgens [eiser 1] c.s. heeft de restitutiecommissie terug geredeneerd nadat zij allereerst – op basis van onbewezen aannames – had vastgesteld dat een niet-bloedverwant ( [eiser 3] ) de uiteindelijk ontvangende partij zou zijn met als gevolg dat een negatief oordeel bij voorbaat was gegeven. De rechtbank volgt [eiser 1] c.s. hierin niet. Uit hetgeen hiervoor is overwogen volgt dat de restitutiecommissie in haar bindend advies, dat is gebaseerd op haar conceptonderzoeksrapporten, voldoende inzicht heeft gegeven in de wijze waarop zij tot haar (deel)beslissingen is gekomen en is niet gebleken dat die (deel)beslissingen onjuist of onnavolgbaar zijn. Er is dan ook geen enkele aanwijzing dat sprake is geweest van een doelredenering, zoals door [eiser 1] c.s. is betoogd.

Conclusie

4.36.

Het voorgaande leidt er toe dat de vordering tot vernietiging, zoals weergegeven onder 3.1. primair onder 1, zal worden afgewezen.

Overige vorderingen

4.37.

[eiser 1] c.s. vorderen daarnaast afgifte van het schilderij. Voor zover de vordering is gebaseerd op de stelling dat het bindend advies geen werking toekomt moet deze worden afgewezen. De vordering tot vernietiging van het bindend advies zal immers worden afgewezen. In het bindend advies is vastgesteld dat de Gemeente niet tot afgifte van het schilderij is gehouden en [eiser 1] c.s. en de Gemeente hebben verklaard het advies als bindend te zullen aanvaarden. Voor zover de vordering tot afgifte is gebaseerd op onrechtmatig handelen van de Gemeente, geldt dat het bindend advies al aan de toewijsbaarheid van deze vordering in de weg staat. Dat aan de kant van de Gemeente Amsterdam c.s. in verband met de inbezitneming van het schilderij van onrechtmatig handelen sprake is geweest is overigens door [eiser 1] c.s. niet aangetoond, zodat de gevorderde verklaring voor recht ook om die reden niet toewijsbaar is. De vorderingen als weergegeven onder 3.1. onder 2, 3 en 4 zijn dan ook niet toewijsbaar.

4.38.

Ter mondelinge behandeling hebben [eiser 1] c.s. verklaard dat zij de stellingen die zij bij dagvaarding ten grondslag hebben gelegd aan hun subsidiaire vordering, zoals weergegeven onder 3.1. onder 5, niet langer handhaven. Deze vordering zal daarom eveneens worden afgewezen.

4.39.

Gelet op al het voorgaande is er geen aanleiding de behandeling van het verzoek tot teruggave van het schilderij terug te verwijzen naar de restitutiecommissie. De meer subsidiaire vordering zoals weergegeven onder 3.1. onder 6 zal daarom eveneens worden afgewezen.

4.40.

[eiser 1] c.s. zullen als de in het ongelijk gestelde partij in de proceskosten worden veroordeeld. De kosten aan de zijde van Gemeente Amsterdam c.s. worden begroot op:

- griffierecht € 626,00

- salaris advocaat € 1.086,00 (2,0 punten × tarief € 543,00)

Totaal € 1.712,00

5 De beslissing

De rechtbank

5.1.

wijst de vorderingen af,

5.2.

veroordeelt [eiser 1] c.s. in de proceskosten, aan de zijde van Gemeente Amsterdam c.s. tot op heden begroot op € 1.712,00,

5.3.

veroordeelt [eiser 1] c.s. in de na dit vonnis ontstane kosten, begroot op € 157,00 aan salaris advocaat, te vermeerderen, onder de voorwaarde dat [eiser 1] c.s. niet binnen 14 dagen na aanschrijving aan het vonnis heeft voldaan en er vervolgens betekening van de uitspraak heeft plaatsgevonden, met een bedrag van € 82,00 aan salaris advocaat en de explootkosten van betekening van de uitspraak.

Dit vonnis is gewezen door mr. S.P. Pompe, mr. J.M. van Hall en mr. T.H. van Voorst Vader en in het openbaar uitgesproken op 16 december 2020.1

1 type: JMvH coll:

 

Source:
https://uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:RBAMS:2020:6277, accessed 16 December 2020

© website copyright Central Registry 2021