Koninklijke Bibliotheek bezit nazi-roofkunst - The Royal Library has Nazi-looted Art

De Standaaard 4 February 2020
To read the article as published, click here, here and here.

The original Dutch text is copied below, with an English translation here:

The art collection of the Jewish Dorville family was forcibly sold in 1942. Their watercolour by Félicien Rops is in the Royal Library of Brussels.

From our editor
Geert Sels

Brussels: Two weeks ago in Berlin, the German Minister of Culture Monika Grütters (CDU) returned three works of art to the heirs of Armand Dorville (DS 23 January). After Dorville died in 1941, his art collection came into the hands of an Aryan administrator. He decided to auction it off in Nice. It took four days to work through the 450 lots.

The three works that Grütters recently returned had ended up in Munich. They were in the collection of the son of Nazi art buyer Hildebrand Gurlitt. When his collection of 1,500 works came to light five years ago, Germany was exposed to the world.

Recently, the Louvre also discovered issues because of works by Dorville in its collection. The French museum had sent an envoy to Nice in 1942. He returned with twelve pieces, which are still in the collection. When the French art historian Emmanuelle Polack requested three last year for an exhibition at the Mémorial de la Shoah in Paris, she embarrassed the Louvre by promptly claiming them for the Dorville heirs.

A study by this newspaper shows that the Royal Library in Brussels also has a work from the Dorville collection in its depot. It is 'La buveuse d'absinthe', a watercolour by Félicien Rops dating to 1876. The Library did not aqcuire the painting directly but from a French art dealer in 1968. The documentation makes it clear that it is the same watercolour as the one that was auctioned off in Nice during the Second World War.

'La buveuse d'absinthe' by Félicien Rops

At the time, the auction was anonymised and presented as 'Vente du cabinet d'un amateur parisien'. A copy of the catalogue is kept in the archives of Paris. The watercolour is indicated there as lot number 370. It is one of the works of which a picture has been printed, so that it is easy to recognize. It becomes perfectly clear when the curator of the Print Room of the Royal Library shows us the works of Félicien Rops in the depot. The absinthe drinker is on offer and has an auction label on the back. That removes all doubts. 'Vente du cabinet d'un amateur' is on it, and the reference to the catalogue number is in handwriting '370'.

In an overview in which the Library groups its purchases by decade, the watercolour is also listed. In the provenance, the obscure history is actually mentioned: 'Collection Dorville, auctioned off in Nice in 1942.'

The Library regards the watercolour as an important Belgian heritage work. It is a well-known piece,' says Joris Van Grieken, curator of the Print Room, 'which has been published regularly and lent out for exhibitions several times. In 1985 it was part of the major Ropsexpo that took place in Brussels at the Botanique, and then visited Paris and Nice'.

Although the provenance is mentioned in its own catalogue, the Library did not realise that it could be looted art. We bought the watercolour in good faith in 1968,' says interim director Sara Lammens. After the war the Library bought thousands of works, which may not always have been thoroughly provenance researched. Often this was not possible, because pieces were offered on the market of which a piece of history was missing'.

The Library will investigate the matter further. Lammens: 'If it turns out that this is actually looted art and the next of kin were never compensated after the war, we will look at all the options. Even those of restitution or compensation'.

How we discovered the portrait of 'La Moustique

The catalogue of the 'Vente d'un amateur parisien' in Nice in 1942 contained a watercolour by Félicien Rops. We searched and found the work in the Royal Library of Brussels. We were not aware that this could be looted art,' says the management.

The three works of art that Germany returned two weeks ago had been identified by a French art historian. After years of archival work, Emmanuelle Polack was able to discover from the art mountain of over 1,500 works left by Nazi buyer Hildebrand Gurlitt that they belonged to the Dorville family. She had discovered that some remarkable auctions had taken place in Nice during the Second World War.

Polack stumbled upon an auction in June 1942 announced as 'Vente du cabinet d'un amateur parisien'. When she found the owners' details from that auction in the archives, her heart skipped a beat. The Parisian art lover was Armand Dorville. Armand Isaac Dorville, a Jew.

In her book that came out last year, she describes that Dorville was a prominent lawyer and politician from Paris. Soon after the occupation, he fled with his art collection to his castle in the Dordogne. There he died in July 1941. He did not have any children. His brother was in the resistance, his two sisters and their children were arrested and died in Auschwitz.

There was another reason why the family saw the inheritance disappear. In 1941 the Vichy regime passed a law to take the property of Jewish companies and owners,' mails Antoine Djikpa, who represents the Dorville family. The idea was to take every Jewish influence out of the economy and appoint an Aryan administrator. In this case it was Amédée Croze. He decided to auction off the art collection. Because the Jewish family members were deprived of their rights, they were not able to agree to the auction of their own free will. So it was a forced sale'.

The auction took place in the smart hotel of the Savoy Palace in Nice. It took three days to sell the 450 lottery tickets. Among them were two paintings by Pierre-Auguste Renoir, four by Pierre Bonnard, seven by Félix Vallotton and nine by Edouard Vuillard. There were also 95 watercolours by Constantin Guys. Because of the works, there was fierce bidding. Although the auction was anonymised (un amateur parisien), those in the art circuit knew only too well whose collection went under the hammer.

It is not at all surprising that one of the Nazis' most prominent art buyers, Hildebrand Gurlitt, sent out his men. He made use of mediators - he himself evidently did not like to expose himself to the Mediterranean sun. Three of the works he had purchased there were recently returned to the Dorville family in Berlin.

A venerable institution such as the Louvre did not hesitate to send its chief curator René Huyghe with a full wallet to the south. For 294,622 French francs, he secured twelve lots, including five watercolours by Constantin Guys and four by Henri Monnier. Most of these are still in the museum. This became clear when Polack requested three of them last year for an exhibition at the Mémorial de la Shoah in Paris. She embarrassed the Louvre by promptly claiming them for the Dorville heirs.

And then there was that colourful watercolour by Félicien Rops in the auction catalogue. That seemed to us to be something to find out about.

In the catalogue of the auction it is referred to as lot number 370. 'Etude pour la buveuse d'absinthe', it's called. We're lucky. There's a picture of it. A woman wearing an elegant, close-fitting blue dress leans against a pillar with red-yellow bands. There is a poster on it that says 'ball'. This woman is part of the nightlife. Her eyes are dark, her gaze is dull and her cheekbones are sharply defined. She looks tired. Art historians think it's Marguerite Joliet, nicknamed La Moustique, already addicted and seriously ill at the time Rops drew her.

But where would she be? Just as one can tell from a landscape in which direction the water flows, so it is a hypothesis that a work of art might one day return to its roots. That's where it has great heritage value.

The website of the Flemish Art Collection gives 148 hits for Félicien Rops, the vast majority of which are etchings and engravings in the Museum of Fine Arts in Ghent. She was not there.

Colleagues from Brussels have their collection online. There are seventeen pieces by Rops, including a painting of a woman from the Folies Bergère. It will probably be her colleague. Would she be in the Rops Museum in Namur? On the website there is a 'Buveuse d'absinthe', but it is a heliogravure and she is smaller in size. She doesn't look like this yet. It could be her sister, a few hours earlier in the evening.

Belgium still has one place that has a lot of works on paper: the Royal Library. The digital catalogue gives 3,652 hits for Félicien Rops. Fortunately, there are only thirteen at 'Buveuse d'absinthe'. Even then, we do not know whether they are entries in books, etchings, paintings or watercolours. The curator of the Print Room, Joris Van Grieken, shows us the way. He shows etchings, with and without colour, and explains how Félicien Rops used plenty of techniques.

A real sensation is the visit to the depot, where sliding cupboards are full of Rops, neatly stored in storage folders. During a restoration programme, the pieces were given a new format: they are now mounted on a background of acid-free cardboard. Entire series of erotic etchings pass by, an Album Amicorum in red leather and the graceful portraits of women he made for the Parisian fashion house Duluc. And then we see it, in a cupboard with watercolours: 'La buveuse d'absinthe'.

She too has been given a new format. But on the old cardboard, which has been preserved for historical accuracy, there is a salmon-coloured label in the lower right-hand corner. While we allow ourselves to have it explained how Rops applied the watercolour technique, supplemented with gouache and black chalk for the lines, we cannot take our eyes off the label. "Cabinet d'un amateur parisien", it says. In the lottery number, someone entered the number '370' in solid blue pencil strokes. Just like in the auction catalogue kept in the Paris archive. There is no longer any doubt: this is the same work.

To our surprise, the Library has the ultimate proof in its own documentation. One of the lists of acquisitions, in which the institution groups its purchases by decade, states as its provenance: 'Collection Dorville, auctioned in Nice in 1942'. And also: 'Purchased from art dealership M. Lecomte in Paris in 1968'.

Our list of acquisitions shows that the original owner's name was Dorville,' says interim director Sara Lammens. 'We will check what was known about this provenance at the time of the purchase. It's a wonderful work that we wouldn't like to give up, but we endorse the Washington Declaration that governs the restitution of Nazi looted art, and we'll act accordingly'.

Original text

De kunstcollectie van de Joodse familie Dorville werd in 1942 gedwongen verkocht. Haar aquarel van Félicien Rops zit in de Koninklijke Bibliotheek.

Van onze redacteur
Geert Sels

Brussel: De Duitse minister van Cultuur Monika Grütters (CDU) gaf twee ­weken geleden in Berlijn drie kunstwerken terug aan de erven van Armand Dorville (DS 23 januari). Nadat de man in 1941 was overleden, kwam zijn kunstverzameling in handen van een arische beheerder. Die besloot ze te veilen in Nice. Er waren vier dagen nodig om de 450 loten erdoor te jassen.

De drie werken die Grütters onlangs ­teruggaf, waren in München beland. Ze ­bevonden zich in de collectie van de zoon van nazi-kunstinkoper Hildebrand Gurlitt. Toen diens verzameling van 1.500 werken vijf jaar geleden aan het licht kwam, stond Duitsland met de billen bloot.

Ook het Louvre kwam recentelijk in opspraak met kunstwerken van Dorville. Het Franse museum had in 1942 een gezant naar Nice gestuurd. Die kwam terug met twaalf stukken, die zich nog altijd in de ­collectie bevinden. Toen de Franse kunsthistorica Emmanuelle Polack er vorig jaar drie opvroeg voor een expositie in het ­Mémorial de la Shoah in Parijs, bracht ze het Louvre in verlegenheid door ze prompt te claimen voor de erven Dorville.

Uit een onderzoek van deze krant blijkt dat ook de Koninklijke Bibliotheek in Brussel een werk uit de collectie-Dorville in depot heeft. Het gaat om La buveuse d'absinthe, een aquarel van Félicien Rops uit 1876. De Bibliotheek kreeg het stuk via een omweg in haar bezit: ze kocht het in 1968 bij een Franse kunsthandelaar aan. De documentatie maakt duidelijk dat het om ­dezelfde aquarel gaat als diegene die tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nice werd geveild.

De veiling werd indertijd geanonimiseerd en gepresenteerd als Vente du cabinet d'un amateur parisien. Een exemplaar van de catalogus is bewaard in het archief van Parijs. De aquarel staat er aangeduid als lot nummer 370. Het is een van de werken waarvan een afbeelding is afgedrukt, zodat het makkelijk te herkennen is. Helemaal duidelijk wordt het als de conservator van het Prentenkabinet van de Koninklijke Bibliotheek ons in het depot de werken van Félicien Rops laat zien. De absintdrinkster zit in het aanbod en draagt een veiling­etiket op de rug. Dat neemt alle twijfels weg. Vente du cabinet d'un amateur staat erop, en bij de verwijzing naar het catalogusnummer is in handschrift '370' ingevuld.

In een overzichtswerk waarin de Bibliotheek haar aankopen per decennium groepeert, staat de aquarel mee opgelijst. Bij de herkomst is de duistere voorgeschiedenis zowaar vermeld: 'Verzameling Dorville, geveild te Nice in 1942.'

De Bibliotheek beschouwt de aquarel als belangrijk Belgisch patrimonium. 'Het is een bekend stuk,' zegt Joris Van Grieken, de conservator van het Prentenkabinet, 'dat regelmatig gepubliceerd is en verschillende keren uitgeleend voor exposities. In 1985 was het een onderdeel van de grote Rops­expo die in Brussel in de Botanique liep, en vervolgens Parijs en Nice aandeed.'

Hoewel de herkomst in haar eigen catalogus vermeld is, had de Bibliotheek niet in de gaten dat het om roofkunst kon gaan. 'We hebben de aquarel in 1968 in goed vertrouwen gekocht', zegt interim-directrice Sara Lammens. 'Na de oorlog heeft de Bibliotheek duizenden werken gekocht, waarop wellicht niet altijd een grondig herkomstonderzoek gevoerd is. Vaak kon dat niet, omdat op de markt stukken werden aangeboden waarvan een stuk historiek ontbrak.'

De Bibliotheek gaat de zaak verder ­onderzoeken. Lammens: 'Mocht blijken dat het effectief om roofkunst gaat en de nabestaanden na de oorlog nooit werden vergoed, dan zullen we alle opties bekijken. Ook die van ­teruggave of vergoeding.'

Hoe we het portret van 'La Moustique' ontdekten

De catalogus van de 'Vente d'un amateur parisien' in Nice in 1942 bevatte een aquarel van Félicien Rops. We gingen op zoek en vonden het werk in de Koninklijke Bibliotheek van Brussel. 'We waren er niet van op de hoogte dat dit roofkunst kon zijn', zegt de directie. Geert Sels

De drie kunstwerken die Duitsland twee weken geleden teruggaf, waren geïdentificeerd door een Franse kunsthistorica. Uit de kunstberg van ruim 1.500 werken die nazi-inkoper Hildebrand Gurlitt naliet, had Emmanuelle Polack na jaren archiefwerk kunnen achterhalen dat ze aan de familie Dorville toebehoorden. Ze was erachter gekomen dat tijdens de Tweede Wereldoorlog enkele opmerkelijke veilingen hadden plaatsgevonden in Nice.

Polack stootte op een veiling in juni 1942 die aangekondigd werd als Vente du cabinet d'un amateur parisien. Toen ze in het archief de pv's terugvond van die veiling, sloeg haar hart een tel over. De ­Parijse kunstliefhebber was namelijk Armand Dorville. Armand Isaac Dorville, een Jood.

In haar boek dat vorig jaar uitkwam, beschrijft ze dat Dorville een vooraanstaande advocaat en politicus uit Parijs was. Al snel na de bezetting vluchtte hij met zijn kunstcollectie naar zijn kasteel in de Dordogne. Daar overleed hij in juli 1941. Kinderen had hij niet. Zijn broer zat in het verzet, zijn twee zussen en hun kinderen werden opgepakt en overleden in Auschwitz.

Er was nog een andere reden waarom de familie de erfenis aan haar neus zag voorbijgaan. 'In 1941 nam het Vichy-regime een wet aan om de eigendommen van Joodse bedrijven en eigenaars te ariseren', mailt Antoine Djikpa, die de familie Dorville vertegenwoordigt. 'Het idee was om elke Joodse invloed uit de economie te halen en een arische beheerder aan te stellen. In dit geval was dat Amédée Croze. Hij besliste om de kunstcollectie te veilen. Omdat de Joodse familieleden uit hun rechten ontzet waren, hebben ze niet uit vrije wil kunnen instemmen met de veiling. Het ging dus om een gedwongen verkoop.'

De veiling vond plaats in het chique hotel Savoy Palace in Nice. Er waren drie dagen nodig om de 450 loten erdoor te jassen. Daaronder twee schilderijen van ­Pierre-Auguste Renoir, vier van Pierre Bonnard, zeven van Félix Vallotton en negen van Edouard Vuillard. Verder waren er 95 aquarellen van Constantin Guys. Vanwege dat ronkende aanbod werd er duchtig campagne gevoerd. Hoewel de veiling geanonimiseerd was (un amateur parisien), wisten ingewijden in het kunstcircuit maar al te goed wiens collectie onder de hamer ging.

Het is allerminst verbazend dat een van de meest vooraanstaande kunstinkopers van de nazi's, Hildebrand Gurlitt, zijn mannetjes uitstuurde. Hij bediende zich van bemiddelaars - zelf stelde hij zich blijkbaar niet zo graag bloot aan de mediterrane zon. Het waren drie van de werken die hij er liet aankopen die onlangs in Berlijn werden teruggegeven aan de familie Dorville.

Een eerbiedwaardige instelling als het Louvre vond er geen graten in om haar hoofdconservator ­René Huyghe met een gevulde portefeuille naar het zuiden te sturen. Voor 294.622 Franse frank verzekerde hij zich van twaalf ­loten, waaronder vijf aquarellen van Constantin Guys en vier van Henri Monnier. De meeste daarvan zitten nog steeds in het museum. Dat bleek toen Polack er vorig jaar drie van opvroeg voor een expositie in het Mémorial de la Shoah in Parijs. Ze bracht het Louvre in verlegenheid door ze prompt te claimen voor de erven Dorville.

En dan was er in de veilingcatalogus nog die kleurrijke aquarel van Félicien Rops. Dat leek ons dan weer iets om uit te pluizen.

In de catalogus van de veiling staat het aangeduid als lot nummer 370. Etude pour la buveuse d'absinthe, heet het. We hebben geluk: er is een afbeelding van. Een vrouw met een elegante, nauwsluitende blauwe jurk leunt tegen een pilaar met rood-gele banden. Daarop is een affiche te zien waarop 'bal' staat. Deze vrouw hoort bij het uitgaansleven. Haar ogen zijn donker aangezet, haar blik is dof en haar jukbeenderen zijn scherp afgetekend. Ze ziet er moe uit. Kunsthistorici denken dat het Marguerite Joliet is, bijgenaamd La Moustique, op het moment dat Rops haar tekende al verslaafd en zwaar ziek.

Maar waar zou ze zijn? Zoals men uit een landschap kan aflezen in welke richting het water stroomt, zo is het een hypothese dat een kunstwerk misschien ooit terugkeert naar zijn roots. Daar heeft het een grote patrimoniumwaarde.

De website van de Vlaamse Kunstcollectie geeft 148 hits voor Félicien Rops, waarvan het overgrote deel etsen en gravures in het Museum voor Schone Kunsten van Gent. Ze is er niet bij.

De collega's van Brussel hebben hun collectie online staan. Daar staan zeventien stukken van Rops, waarvan een schilderij van een vrouw uit de Folies Bergère. Het zal allicht haar collega zijn. Zou ze zich dan in het Rops­museum in Namen bevinden? Op de website staat een Buveuse d'absinthe, maar het is een heliogravure en ze is kleiner van stuk. Ze ziet er nog niet zo getekend uit. Het zou haar zus kunnen zijn, een paar uur vroeger op de avond.

België heeft nog één plek die veel werk op papier heeft: de ­Koninklijke Bibliotheek. De digitale catalogus geeft 3.652 treffers voor Félicien Rops. Gelukkig zijn er op Buveuse d'absinthe maar dertien. Dan nog weten we niet of het om vermeldingen in boeken gaat, om etsen, schilderijen of aquarellen. De conservator van het prentenkabinet, Joris Van Grieken, maakt ons wegwijs. Hij toont etsen, met en zonder kleur, en legt uit hoe Félicien Rops volop technieken hanteerde.

Een ware sensatie is het bezoek aan het depot, waar schuifkasten vol Rops zitten, netjes in ­bewaarmappen. Tijdens een restauratiecampagne hebben de stukken een nieuwe montage gekregen: ze zijn nu op een achtergrond van zuurvrij karton aangebracht. Hele reeksen erotische etsen passeren, een Album Amicorum in rood leer en de sierlijke vrouwenportretten die hij voor het Parijse modehuis Duluc maakte. En dan zien we ze, in een kast met aquarellen: La buveuse d'absinthe.

Ook zij heeft een nieuwe montage gekregen. Maar op het oude karton, dat voor de historische correctheid bewaard is, kleeft in de rechteronderhoek een zalmkleurig etiket. Terwijl we ons laten uitleggen hoe Rops de aquareltechniek toepaste, aanvulde met gouache en zwart krijt hanteerde voor de aflijningen, kunnen we onze ogen niet van het etiket afhouden. ' Cabinet d'un amateur parisien', staat er. Bij het lotnummer heeft iemand in stevige blauwe potloodhalen het cijfer '370' ingevuld. Net als in de veilingcatalogus die in het archief van Parijs bewaard is. Er is geen twijfel meer mogelijk: dit is hetzelfde werk.

Tot onze verbazing heeft de ­Bibliotheek het ultieme bewijs in haar eigen documentatie zitten. In een van de aanwinstenlijsten, waarin de instelling haar aankopen per decennium groepeert, staat als herkomst: 'Verzameling Dorville, geveild te Nice in 1942.' En ook nog: 'Gekocht van kunsthandel M. Lecomte te Parijs in 1968.'

'Uit onze aanwinstenlijst blijkt dat het bekend was dat de oorspronkelijke eigenaar Dorville heette', zegt interim-directrice ­Sara Lammens. 'We zullen nagaan wat hier ten tijde van de aankoop over deze herkomst bekend was. Het is een prachtig werk dat we niet graag zouden afstaan, maar we onderschrijven de Washington Declaration die de restitutie van nazi-roofkunst regelt, en we zullen er ook naar handelen.'
© website copyright Central Registry 2023